ગુજરાતની જેલોમાં કેદીઓને ટ્રાવેલ બેગ સીવવા, હીરા પોલિશ કરવા અને કાર્પેટ વણવા જેવા કુશળ કામની તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે. તેઓ જે પગાર મેળવે છે તેનાથી તેમના પરિવારોનું ભરણપોષણ થાય છે અને બાળકો શાળામાં ભણે છે.

જ્યારે કોઈ માણસ જેલમાં જાય છે, ત્યારે તેનો પરિવાર ઘણીવાર તેની હાજરી કરતાં વધુ ગુમાવે છે. તેઓ તેમની આવક, તેમની સ્થિરતા અને ક્યારેક તેમની આશા ગુમાવે છે. સમાજ જે લોકોને દોષિત ઠેરવે છે તેમને ખોવાયેલા કારણ તરીકે ગણે છે અને પાછળ રહી ગયેલા પરિવારોએ પોતાનો બચાવ કરવો પડે છે.

પણ આજે ગુજરાતની સેન્ટ્રલ જેલોમાં જાઓ અને તમને કેદીઓને ટ્રાવેલ બેગ સીવતા, હીરા પોલિશ કરતા, કાર્પેટ વણતા જોવા મળશે. તેઓ જે પૈસા કમાય છે તે તેમના બાળકોના શિક્ષણનો ખર્ચ ઉઠાવે છે, ટેબલ પર ભોજન મૂકે છે અને ભાડું પણ ચૂકવે છે.

એડીજીપી (જેલ) કે એલ એન રાવ દ્વારા સંચાલિત કાર્ય કાર્યક્રમો રાજ્યની જેલોમાં ફેલાયેલા છે. વડોદરા, સુરત અને અમદાવાદમાં, સેંકડો કેદીઓ હવે જેલના સળિયા પાછળ રહીને તેમના પરિવારોનું ભરણપોષણ કરે છે. રોજિંદા કામના લયમાં, આ માણસોએ એવા લોકો માટે મહત્વનો માર્ગ શોધી કાઢ્યો છે જેમને તેમની સૌથી વધુ જરૂર છે.

પોતાના પુત્રોનો ઉછેર, પરિવારનું ભરણપોષણ

એક દાયકા પહેલાં, હિતેશ ચૌહાણે ગુસ્સામાં હત્યા કરી હતી. પંચમહાલ જિલ્લાના જંત્રાલ ગામના 29 વર્ષીય રહેવાસીને આજીવન કેદની સજા ફટકારવામાં આવી હતી, જેના કારણે તેના બે નાના પુત્રો તેમના એકમાત્ર કમાનાર વગર રહ્યા. જેલના બેગ ઉત્પાદન એકમે અણધારી રીતે જીવનનિર્વાહ શરૂ કર્યો. ટ્રાવેલ બેગ ઉત્પાદનમાં તાલીમ લીધા પછી, ચૌહાણ સતત માસિક આવક મેળવવા લાગ્યા અને પૈસા બચાવવા લાગ્યા. પેરોલ મુલાકાતો દરમિયાન, તે તેના પુત્રના શિક્ષણ માટે ભંડોળ પૂરું પાડવા અને તેની પત્નીને ટેકો આપવા માટે તેના જેલ ખાતામાંથી રોકડ ઉપાડે છે. મેં ક્યારેય કલ્પના પણ નહોતી કરી કે હું જેલના સળિયા પાછળથી મારા પરિવારનું ભરણપોષણ કરી શકીશ તેવું ચૌહાણે કહ્યું હતું.

દીકરીઓ માટે પૈસા કમાવવા

કાંતિલાલ તડવી બેગ મેન્યુફેક્ચરિંગ યુનિટમાં કાપડ અને ઝિપર પર ઝૂકીને, ચોકસાઈથી ટ્રાવેલ બેગ સીવીને દિવસો વિતાવે છે. કામ કરતી વખતે, તેમના વિચારો મહિસાગરના સંતરામપુર તાલુકામાં પ્રાથમિક શાળામાં ભણતી તેમની પુત્રીઓ તરફ વળે છે. 10 વર્ષથી જેલમાં બંધ 38 વર્ષીય, તેમને ક્યારેય ન મળેલી શૈક્ષણિક તકો આપવાનું સ્વપ્ન ધરાવે છે. જો હું થોડું વધારે કમાઈ શકું તો તેમને મારા જેવો સંઘર્ષ નહીં કરવો પડે તેવું તડવીએ કહ્યું હતું. તે ઘરે મોકલવા માટે દર બે થી ત્રણ મહિને આશરે 15,000 રૂપિયા બચાવે છે, તેને રાહત થાય છે કે તે તેમના શિક્ષણ માટે ભંડોળ પૂરું પાડી શકે છે અને તેની પત્નીને આર્થિક રીતે ટેકો આપી શકે છે.

જ્યારે વસંત બારોટ પેરોલ પર ઘરે પરત ફર્યા અને તેમની પત્નીને હજારો રૂપિયા આપ્યા, ત્યારે તે આશ્ચર્યચકિત થઈ ગઈ. બરોડાની એમએસ યુનિવર્સિટીના ભૂતપૂર્વ પ્યુનએ સમજાવ્યું કે તે જેલ અધિકારીઓના સહાયક તરીકે અને પ્રિન્ટિંગ યુનિટમાં કામ કરે છે, જેનાથી સારી આવક થાય છે. તાજેતરમાં 70 વર્ષના થયેલા બારોટે તેમની પત્નીને ભેંસ ખરીદવા અને વધારાની આવક માટે દૂધ વેચવાનું સૂચન કર્યું. હવે તે જેલમાંથી મોકલેલા પૈસાથી ગુજરાન ચલાવવા માટે પૂરતી કમાણી કરે છે. તે દર બે મહિને લગભગ 15,000 રૂપિયા કમાય છે, જેમાંથી કેટલાક વ્યક્તિગત ખર્ચ માટે રાખે છે. અમે અમારી બચતમાંથી જેલની અંદર સ્વાદિષ્ટ નાસ્તો અથવા અન્ય વસ્તુઓ ખરીદી શકીએ છીએ તેવું બારોટે કહ્યું હતું, તેમને સામાજિક પ્રતિબદ્ધતાઓ માટે પણ ભંડોળની જરૂર છે. દોરા ઉપાડતા અમરસિંહ ખાંટે જેલમાં તેના પહેલા મહિના હતાશામાં વિતાવ્યા. પાંચ વર્ષ પહેલાં હત્યાના ગુનામાં દોષિત ઠેરવવામાં આવેલા 43 વર્ષીય અમરસિંહ ખાંટને ડર હતો કે તેની પત્ની અને ત્રણ બાળકો બેઘર થઈ જશે. એક બપોરે, તે કાપડ યુનિટમાં ભટકતો રહ્યો અને કેદીઓને કાર્પેટ વણાટ કરતા જોયો. જ્યારે તેણે શીખ્યું કે આ કારીગરી સામાન્ય આવક પેદા કરી શકે છે ત્યારે જિજ્ઞાસા વ્યવસાયમાં ફેરવાઈ ગઈ.

તેમના પરિવાર બહાર સંઘર્ષ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે જેલની દિવાલોની અંદરથી તેમને ટેકો આપવાની તક મુક્તિ જેવી લાગતી હતી. જો હું આ કળા શીખી શકું અને ઘરે થોડા પૈસા મોકલી શકું, તો તે તેમનો બોજ હળવો કરી શકે તેવું ખાંટે કહ્યું હતું. તે હવે તેના દરેક કાર્પેટમાં આશા વણાવી રહ્યો છે. પાંચ વર્ષ પહેલાં સુધી, દાહોદના ઝાલોદ તાલુકાના દાવડિયા ગામના છ ભાભોર ભાઈઓ એક સુખી સંયુક્ત પરિવારમાં સાથે રહેતા હતા. પછી તેઓએ હત્યા કરી અને તેમને આજીવન કેદની સજા ફટકારવામાં આવી. આપણા માટે દુનિયા તૂટી પડી. અમારા બધા પુરુષોને જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા, અને અમારા પરિવારો કમાવવા માટે લાચાર બની ગયા તેવું બચુભાઈ ભાભોરે કહ્યું હતું. 

જ્યારે તેઓએ વડોદરા સેન્ટ્રલ જેલના અધિકારીઓ સાથે પોતાની કષ્ટની વાત કરી, ત્યારે અધિકારીઓએ સૂચવ્યું કે તેઓ બેગ મેન્યુફેક્ચરિંગ યુનિટમાં કામ કરે. શરૂઆતમાં શંકા હોવા છતાં, ભાઈઓએ તાલીમ લીધી અને કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. દરેક ભાઈ હવે દર 45 દિવસે આશરે 5,000 રૂપિયા કમાય છે જે તેમના પરિવારોને ગુજરાન માટે પૂરતા છે. કામમાં વ્યસ્ત રહેવાથી અને આખો દિવસ ઉત્પાદક રહેવાથી આપણે નકારાત્મકતા અને હતાશાથી દૂર રહીએ છીએ તેવું ભાભોરે કહ્યું હતું. અમદાવાદની સાબરમતી સેન્ટ્રલ જેલમાં આ જ ફિલસૂફી કામ કરે છે. આજીવન કેદની સજા હવે બહારની દુનિયાનો અંત નથી. અહીં ઘણા કેદીઓ માટે, તે એક વિરામ, ફરી શરૂ કરવાની તક બની ગઈ છે.

૨૦૧૫માં નાના ઝઘડામાં પોતાના પાડોશીની હત્યા કરવાના ગુનામાં દોષિત ઠેરવવામાં આવેલા ગાંધીનગરના ૬૦ વર્ષીય વ્યક્તિનો પણ સમાવેશ થાય છે. એક સમયે પોતાના પરિવારનો એકમાત્ર કમાનાર, તે હવે જેલમાં કામ કરીને સામાન્ય આવક મેળવે છે, જેના કારણે જેલના સળિયા પાછળ રહેલા તેના આશ્રિતો પર આર્થિક તાણ ઓછો થાય છે. કૌશલ્ય વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે. માદક દ્રવ્યોની દાણચોરીના કેસમાં ધરપકડ કરાયેલા ૪૦ વર્ષીય બાપુનગરના રહેવાસીની પણ આવી જ સ્ટોરી છે. ફર્નિચર બનાવતી એકમનો ભાગ, તે દર મહિને ૮,૦૦૦થી ૧૦,૦૦૦ રૂપિયા ઘરે મોકલે છે, જેનાથી તેના ઘરનું ગુજરાન ચાલે છે અને સાથે સાથે પોતાને હેતુની ભાવના પણ મળે છે. 

ફેક્ટરી ઇન્ચાર્જ એ.એસ. પરમારે જણાવ્યું હતું કે સાબરમતી જેલના ઉત્પાદન એકમો વાર્ષિક પાંચ કરોડ રૂપિયાનું ટર્નઓવર ધરાવે છે. આમાં હાથવણાટ અને સિલાઈથી લઈને બેકરી, લોન્ડ્રી અને ફર્નિચર ઉત્પાદનનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રતિષ્ઠિત જેલ ભજીયા સૌથી જાણીતા ઉત્પાદનોમાંનું એક છે. આ એકમોમાં લગભગ ૨૦૦ કેદીઓ કામ કરે છે, દરેક ૭,૦૦૦ થી ૧૦,૦૦૦ રૂપિયા માસિક કમાય છે. 

ઘણા લોકો તેમની આવકનો ઉપયોગ જેલ કેન્ટીનમાંથી દૈનિક જરૂરી વસ્તુઓ ખરીદવા માટે કરે છે અને તેમને મૂળભૂત જરૂરિયાતો માટે તેમના પરિવારો પર આધાર રાખવાની જરૂર નથી, તેવું પરમારે જણાવ્યું હતું. કૌશલ્ય વિકાસ કાર્યક્રમનો મુખ્ય ભાગ છે. પૂર્વ અનુભવ વિનાના કેદીઓ તાલીમ મેળવે છે, જ્યારે વિશેષ કુશળતા ધરાવતા કેદીઓ સીધા યોગ્ય એકમોમાં જાય છે. ઉત્પાદન ઉપરાંત, જેલ પ્રદર્શનોનું આયોજન કરે છે અને તાજેતરમાં પુસ્તક મેળાનું આયોજન કરે છે. 

આવા કાર્યક્રમો કેદીઓને સોફ્ટ સ્કિલ વિકસાવવામાં, મૂળભૂત વ્યવસ્થાપન શીખવામાં અને ઉત્પાદક રીતે કાર્યરત રહેવામાં મદદ કરે છે તેવું પરમારે જણાવ્યું હતું. જેલ એસપી જે.એસ. ચાવડાએ જણાવ્યું હતું કે આ પ્રયાસ કેદીઓના પુનર્વસન અને તેમને પુનઃ એકીકરણ માટે તૈયાર કરવાના વ્યાપક પ્રયાસનો એક ભાગ છે. નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ડિઝાઇન સહિત અનેક એનજીઓ અને સંસ્થાઓ પ્રોજેક્ટ્સ પર જેલ સાથે સહયોગ કરે છે. એક નોંધપાત્ર ઉદાહરણ કેદી સહાયથી રચાયેલ ચોરી-પ્રૂફ વોલેટ છે. ઘણા કેદીઓ માટે, વર્કશોપ તાલીમ ગ્રાઉન્ડ અને જીવનરેખા બંને બની ગયા છે.

ગુજરાતની બીજા ક્રમની સૌથી મોટી જેલ સુરતમાં પુનર્વસન મોડેલને વધુ આગળ ધપાવ્યું છે. લગભગ 3,000 કેદીઓ સાથે લાજપોર સેન્ટ્રલ જેલે શહેરની હીરા અને કાપડના હબ તરીકેની પ્રતિષ્ઠાનો લાભ લીધો છે. લગભગ 200 કેદીઓ હવે આ ઉદ્યોગોમાંથી આવક મેળવે છે.

૫૩ વર્ષીય દિલીપ રાઠોડ ૧૨ વર્ષ જેલમાં આજીવન કેદની સજા ભોગવી ચૂક્યા છે. હવે તે સાડીઓ અને ચણિયા-ચોળી પર જટિલ હાથવણાટ કરીને મહિને ૧૫,૦૦૦ રૂપિયા સુધી કમાય છે. સવારે ૮ થી બપોરે ૩ વાગ્યા સુધી, રાઠોડ અને અન્ય કેદીઓ ઉચ્ચ કક્ષાના મહિલાઓના વસ્ત્રો શણગારે છે જે લગભગ ૫૦,૦૦૦ રૂપિયામાં વેચાય છે. "કામ સ્થિર છે. જેલમાં મારા ખર્ચાઓ ચૂકવ્યા પછી, હું મારી પત્ની અને પુત્રોને લગભગ ૧૦,૦૦૦ રૂપિયા ઘરે મોકલી શકું છું," તે કહે છે.

બિહારના વતની ૩૫ વર્ષીય સુજીત કુમારે આઠ વર્ષ જેલમાં વિતાવ્યા છે. તે સુથારીકામ કરીને ગુજરાન ચલાવવા સુરત આવ્યો હતો, પરંતુ એક ઘટનાએ તેને જેલમાં ધકેલી દીધો. હવે તે જેલમાં પણ આ જ વ્યવસાય કરે છે. "હું ઓર્ડરના આધારે દર મહિને ૧૫,૦૦૦ રૂપિયા સુધી કમાઉ છું. મને મળેલા ચિત્રોના આધારે હું પલંગ, સોફા, ટેબલ બનાવું છું, તેવું કુમારે કહ્યું. "હું બિહારમાં મારા પરિવારને મદદ કરવા માટે પૈસા મોકલું છું, જેમાં મારા માતાપિતા, પત્ની, બે બાળકો અને ભાઈનો સમાવેશ થાય છે. આ પૈસા મારા બાળકોના શિક્ષણમાં મદદ કરે છે. તેઓ ધોરણ ૨ અને ધોરણ ૫ માં અભ્યાસ કરે છે."

૩૭ વર્ષીય અનિલ પાનસુરિયાએ પોતાની આજીવન કેદની સજાના ૧૭ વર્ષ પૂરા કર્યા છે. જેલના ડાયમંડ યુનિટના મેનેજર તરીકે, તે મહિને ૧૨,૦૦૦ રૂપિયા કમાય છે, જે પૈસાનો ઉપયોગ તેના માતાપિતા અને ભાઈને મદદ કરવા માટે કરે છે અને સાથે જ તેના વકીલને વહેલા મુક્તિ માટે પણ ચૂકવણી કરે છે. તેના યુનિટમાં કેટલાક હીરા કામદારો હીરા પોલિશ કરવાનું ૨૦,૦૦૦ રૂપિયા સુધી કમાય છે.

લાજપોર સેન્ટ્રલ જેલના સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ હ્રિપાલ શેસ્માએ કામગીરીના સ્કેલની રૂપરેખા આપી. જેલમાં લગભગ 3,000 કેદીઓ રહે છે, જેમાં 762 કેદીઓનો સમાવેશ થાય છે. દરેક કેદી હીરા અને સાડી પથ્થરના એકમોમાં કામ કરે છે. "100 હીરા કારીગરો સાથે, અમારા કેદીઓ દર વર્ષે 1.2 કરોડ રૂપિયાથી વધુ વેતન કમાય છે. અમે જેલમાં પ્રયોગશાળામાં ઉગાડવામાં આવતા હીરા પોલિશિંગ પણ શરૂ કર્યું છે," તેવું શેસ્માએ કહ્યું. "કેદીઓ ઉચ્ચ કક્ષાની સાડીઓ અને ચણિયા-ચોળી શણગારીને પણ વાર્ષિક 10 લાખ રૂપિયાથી વધુ કમાય છે. અમારા કેદીઓના ચિત્રોનું પ્રદર્શન ગયા સિઝનમાં સુપરહિટ રહ્યું હતું, જેનાથી તેમને 14 લાખ રૂપિયાની કમાણી થઈ હતી. હાલમાં, 25 કેદીઓ જેલની અંદર ચિત્રકામ શીખી રહ્યા છે."