મહારાષ્ટ્રના સતારા જિલ્લાના વાય તાલુકામાં આવેલા પાંડે ગામમાંથી શ્રદ્ધા અને કઠોર ભક્તિનો એક અનોખો કિસ્સો સામે આવ્યો છે. અહીં નવરાત્રી દરમિયાન ભક્તો નવ દિવસ સુધી ખુલ્લા પગે રહે છે અને જમીન પર બેસતા પણ નથી. એટલું જ નહીં, ભક્તો તેલ, મીઠું, મરચું અને મસાલા જેવા ખોરાકનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરે છે. ઊંઘ આવે ત્યારે પણ જમીન પર ન સૂવાની આ અનોખી પરંપરા પાંડે ગામમાં છેલ્લા ૩૫૦ વર્ષથી સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા અને ભક્તિભાવ સાથે અનુસરવામાં આવી રહી છે. આ વર્ષે મહારાષ્ટ્રમાંથી દુષ્કાળનું સંકટ દૂર થાય અને ખેડૂતો સમૃદ્ધ બને તે માટે ભક્તોએ ભગવાન ભૈરવનાથ અને માતા જોગેશ્વરીના ચરણોમાં પ્રાર્થના કરી હતી.   

૩૫૦થી ૪૦૦ ભક્તોનો કઠોર 'ઉભા રહીને ઉપવાસ'

કાલ ભૈરવનાથના આ વિશેષ નવરાત્રિ મહોત્સવમાં આશરે ૩૫૦ થી ૪૦૦ જેટલા ભક્તો ભાગ લે છે. આ ઉપવાસ દરમિયાન ભક્તો સફેદ વસ્ત્રો ધારણ કરે છે, હાથમાં લાકડી રાખે છે અને કાલ ભૈરવનાથ પ્રત્યે અતુટ શ્રદ્ધા ધરાવે છે. નવ દિવસ સુધી ચંપલ પહેર્યા વગર અને જમીન પર બેઠા કે સૂતા વગર ભક્તો આ સંકલ્પ પૂરો કરે છે. રાત્રે આરામ કરવા માટે મંદિર પરિસરમાં ખાસ દોરડાના ઝૂલા લટકાવવામાં આવે છે. જ્યારે ભક્તોને ઊંઘ આવે ત્યારે તેઓ આ ઝૂલા પર જ આરામ કરી લે છે, પરંતુ જમીન પર સૂઈને પોતાનો નિયમ કે સંકલ્પ તોડતા નથી.   

સામાજિક સંવાદિતા અને હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ

આ પરંપરાની સૌથી મોટી ખાસિયત માત્ર તેની કઠોરતા નથી, પરંતુ સામાજિક સંવાદિતા પણ છે. આ ઉત્સવમાં હિન્દુઓની સાથે મુસ્લિમ સમુદાયના સભ્યો પણ ઉત્સાહભેર ભાગ લે છે, જે પરસ્પર ભાઈચારાનું સુંદર ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. નવરાત્રીની રાત્રિઓ દરમિયાન ગામમાં ભજન, કીર્તન, ગોંડલ અને વાઘ્યા-મુરલી જેવા પરંપરાગત સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોનું આયોજન થાય છે, જેનાથી સમગ્ર ગામ ભક્તિમય બની જાય છે. અષ્ટમીની રાત્રે જાગરણ કરવામાં આવે છે, નવમા દિવસે ભગવાનનું વ્રત લેવાય છે અને વિજયાદશમીના દિવસે સીમોલ્લાંઘનની વિધિ યોજાય છે.   

વિજયાદશમીએ 'સોનું લૂંટવાની' પરંપરા સાથે ઉપવાસનું સમાપન

વિજયાદશમી (દશેરા) ના પાવન પર્વે ભગવાનની ક્ષમાયાચના અને પ્રતિજ્ઞા લઈને સરહદ પાર કરવાની દિશા નક્કી કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ગામલોકો ગ્રામ્ય સીમા પર એકત્રિત થાય છે અને એકબીજાને આપ્ટેના (આસોપાલવ/અશ્મંતક) પાંદડાં અર્પણ કરે છે. આ પાંદડાઓને સોનાનું પ્રતીક માનીને "સોનું લૂંટવાની" પ્રાચીન પરંપરા પૂર્ણ કરવામાં આવે છે. આ વિધિ સંપન્ન થયા બાદ જ કઠોર વ્રત કરનારા ભક્તો પોતાના ઉપવાસ છોડે છે. યુગો બદલાયા અને પેઢીઓ વીતી ગઈ, પરંતુ પાંડે ગામમાં કાલ ભૈરવનાથ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા અને આ ૩૫૦ વર્ષ જૂની સંસ્કૃતિ આજે પણ અકબંધ રહી છે.