ભારતમાં પાછલા એક દાયકામાં શિશુ મૃત્યુદરમાં નોંધપાત્ર સુધારો જોવા મળ્યો છે. સેમ્પલ રજીસ્ટ્રેશન સિસ્ટમ (SRS)ના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, દેશમાં પ્રતિ ૧,૦૦૦ જીવિત જન્મો પર શિશુ મૃત્યુદર (Infant Mortality Rate) ઘટીને ૨૪ પર આવી ગયો છે, જે વર્ષ ૨૦૧૯ માં ૩૦ હતો. આ સકારાત્મક

પરિવર્તન પાછળ હોસ્પિટલોમાં સુરક્ષિત પ્રસુતિ (Institutional Delivery) નું પ્રમાણ ૮૩% થી વધીને ૯૫% થી વધુ થવું મુખ્ય કારણ માનવામાં આવે છે.જો કે, આ સુધારા છતાં પણ નવજાત શિશુઓના સ્વાસ્થ્યને લઈને દેશ સામે હજુ પણ ઘણા મોટા પડકારો ઉભા છે .
રાષ્ટ્રીય સ્વાસ્થ્ય અહેવાલ

ભારતમાં શિશુ મૃત્યુદરમાં મોટો સુધારો, છતાં દર ૪૨ માંથી ૧ બાળક પ્રથમ વર્ષ પૂર્ણ કરી શકતું નથી ,રાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્થિતિ સુધરી હોવા છતાં, ગ્રામીણ વિસ્તારો અને જુદા જુદા રાજ્યો વચ્ચે આરોગ્ય સુવિધાઓનો મોટો તફાવત હજુ પણ ચિંતાનો વિષય છે

શહેરી અને ગ્રામીણ વિસ્તારો વચ્ચેનો મોટો તફાવત
અહેવાલ દર્શાવે છે કે દેશમાં હજુ પણ સરેરાશ દર ૪૨ માંથી ૧ શિશુ પોતાનો પહેલો જન્મદિવસ જોઈ શકતું નથી.

ગ્રામીણ ભારત:- ગામડાઓમાં આ સ્થિતિ વધુ ગંભીર છે, જ્યાં દર ૩૭ માંથી ૧ બાળક એક વર્ષની ઉંમર વટાવતા પહેલા જ મૃત્યુ પામે છે.

શહેરી ભારત:-પાયાની તબીબી સવલતો ઉપલબ્ધ હોવાથી શહેરોમાં આ પ્રમાણ થોડું સારું છે, જ્યાં દર ૫૯ માંથી ૧ બાળકનું મૃત્યુ નોંધાય છે.
કયા રાજ્યોની સ્થિતિ ચિંતાજનક અને ક્યાં ઉત્કૃષ્ટ?

દેશના અલગ-અલગ રાજ્યોમાં સ્વાસ્થ્ય સેવાઓના સ્તરના કારણે આંકડાઓમાં જમીન-આસમાનનો તફાવત જોવા મળ્યો છે

સૌથી ચિંતાજનક સ્થિતિ (સૌથી વધુ મૃત્યુદર):- આ યાદીમાં છત્તીસગઢ સૌથી મોખરે છે, જ્યાં શિશુ મૃત્યુદર પ્રતિ હજારે ૩૬ છે. ત્યારબાદ ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્ય પ્રદેશ આવે છે, જ્યાં આ આંકડો ૩૫ નો છે.

શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન (સૌથી ઓછો મૃત્યુદર):- ગોવા અને સિક્કિમ દેશમાં સૌથી ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શન કરનારા રાજ્યો બન્યા છે, જ્યાં આ દર પ્રતિ હજારે માત્ર ૭ છે. જ્યારે કેરળ ૮ ના આંકડા સાથે ત્રીજા સ્થાને અને તમિલનાડુ તેમજ દિલ્હી ૧૧ ના આંકડા સાથે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં ઘણું સારું સ્થાન ધરાવે છે.

 સૌથી મોટો પડકાર:- જન્મના પ્રથમ ૨૮ દિવસનિષ્ણાતોના મતે, બાળકના જન્મ પછીના શરૂઆતના દિવસો સૌથી નાજુક હોય છે. અહેવાલ મુજબ, વર્ષ દરમિયાન થતા કુલ શિશુ મૃત્યુમાંથી આશરે ૭૩ ટકા મૃત્યુ જન્મના પહેલા ૨૮ દિવસની અંદર જ થાય છે. આ સ્થિતિને બદલવા માટે માત્ર

હોસ્પિટલમાં ડિલિવરી કરાવવી પૂરતી નથી, પરંતુ જન્મ પછી નવજાત શિશુની ગુણવત્તાયુક્ત તબીબી સંભાળ રાખવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.
સ્થિતિ સુધારવા માટેના ૩ મુખ્ય ઉપાયો (Treatment / Care Options)શિશુ મૃત્યુદરને હજુ પણ નીચે લાવવા માટે આગામી સમયમાં સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રે

નીચે મુજબના ૩ મુખ્ય પાસાઓ પર વિશેષ ધ્યાન આપવું અનિવાર્ય છે:
સગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માતાનું પોષણ:- ગર્ભવતી મહિલાઓને પૂરતો પૌષ્ટિક આહાર અને કાળજી પૂરી પાડવી જેથી બાળક તંદુરસ્ત જન્મે.

જન્મજાત રસીકરણ અને સ્વાસ્થ્ય સંભાળ:- નવજાત શિશુને સમયસરની જરૂરી રસીઓ આપવી અને ચેપ (Infections) થી બચાવવા સુરક્ષિત વાતાવરણ પૂરું પાડવું.

ઇમરજન્સી મેડિકલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર:- ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં નવજાત શિશુઓ માટેના સ્પેશિયલ કેર યુનિટ (SNCU) અને ગુણવત્તાયુક્ત તબીબી સેવાઓનો વિસ્તાર કરવો.

તબીબી ડિસ્ક્લેમર (Medical Disclaimer)આ લેખમાં રજૂ કરાયેલા આંકડા અને માહિતી રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણો (SRS રિપોર્ટ) અને તબીબી નિષ્ણાતોના અભિપ્રાયો પર આધારિત માત્ર સામાન્ય જ્ઞાન અને જાગૃતિ માટે છે. તે કોઈ વ્યાવસાયિક તબીબી સલાહ, બાળરોગ નિદાન કે વ્યક્તિગત સારવારનો

વિકલ્પ નથી. નવજાત શિશુ અથવા ગર્ભવતી માતાના સ્વાસ્થ્ય, રસીકરણ અને પોષણ સંબંધિત કોઈપણ વિગત માટે હંમેશા તમારા બાળરોગ નિષ્ણાત (Pediatrician) અથવા રજિસ્ટર્ડ ગાયનેકોલોજિસ્ટની સલાહ અચૂક લો. શિશુઓ માટે સામાન્ય દવાઓની માત્રા (Dosage) પણ ડૉક્ટરની સચોટ ચકાસણી વિના ક્યારેય આપવી નહીં.