આજના વૈશ્વિક રાજકારણના મંચ પર ચીન એક એવી મહાસત્તા તરીકે ઊભરી રહ્યું છે, જેને સમજવું કોઈ પણ દેશ માટે અત્યંત જટિલ સાબિત થઈ રહ્યું છે. પૃથ્વીના નકશા પર ચીનની ચાલ એવી છે કે જે જાહેરમાં દેખાય છે તેના કરતાં પડદા પાછળનો ખેલ કંઈક અલગ જ હોય છે. ચીનની આ જ કૂટનીતિ પર આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર નિષ્ણાત અને ભૂરાજકીય વિશ્લેષક ડૉ. હિરેન ગાંધીએ એક ઊંડો અને આંખ ઉઘાડનારો પ્રકાશ પાડ્યો છે. ચીનની અસલી તાકાત તેની ત્રિપક્ષીય રણનીતિમાં છુપાયેલી છે—તે વિચાર અલગ રાખે છે, વિશ્વ સમક્ષ બોલે અલગ છે અને વાસ્તવિક મેદાનમાં તેની કામગીરી સાવ અલગ હોય છે.

વિશ્વશાંતિ, સહઅસ્તિત્વ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગની મોટી મોટી વાતો કરતું ચીન હકીકતમાં પોતાના સૈન્ય, ટેકનોલોજી, વૈશ્વિક વેપાર અને દરિયાઈ બંદરો પર વર્ચસ્વ જમાવવા માટે એક ખૂબ જ સુઆયોજિત માસ્ટરપ્લાન પર કામ કરી રહ્યું છે. પશ્ચિમી દેશોના પ્રભાવને તોડીને 'મલ્ટીપોલર વર્લ્ડ' (બહુધ્રુવીય વિશ્વ) ઊભું કરવું અને તેમાં પોતાને કેન્દ્રસ્થાને રાખવું એ જ બીજિંગનો મુખ્ય એજંડા છે.

કલ્ચરલ એક્સપોર્ટ અને સોફ્ટ પાવરની નવી વ્યાખ્યા
ચીન માત્ર મિસાઈલોથી જ નહીં, પણ પોતાની સંસ્કૃતિ અને વિકાસ મોડેલથી પણ વિશ્વને પ્રભાવિત કરી રહ્યું છે:

૧. ગુઓચાઓ ૨.૦ (China Chic): પોતાની પ્રાચીન કળા અને 'ટાંગ રાજવંશ'ના સાંસ્કૃતિક પ્રતીકોને આધુનિક ફેશન સાથે જોડીને ચીન વૈશ્વિક ટ્રેન્ડ બનાવી રહ્યું છે.

૨. સ્મોલ એન્ડ બ્યુટીફુલ પ્રોજેક્ટ્સ: બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઈનિશિયેટિવ (BRI) હેઠળ હવે મોટા અને મોંઘા પ્રોજેક્ટ્સના બદલે નાના પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે સીધો લાભ આપતા પ્રોજેક્ટ્સ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરાઈ રહ્યું છે.

૩. ઓપન સોર્સ AI: વિકાસશીલ દેશોને મફત કે સસ્તી આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ અને ટેકનોલોજી આપીને તેમને પશ્ચિમી દેશોથી દૂર કરી પોતાના ડિજિટલ ઈકોસિસ્ટમ તરફ આકર્ષવામાં આવી રહ્યા છે.

લાલ સમુદ્ર અને હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં ચીનના ઊર્જા હિતો
લાલ સમુદ્રમાં વધતા તણાવ વચ્ચે પણ ચીન પોતાના વેપાર અને ઊર્જા હિતોને સુરક્ષિત રાખવામાં સફળ રહ્યું છે. ઈરાન સાથેના વ્યૂહાત્મક સંબંધોને કારણે ચીનનાં જહાજો હૂથી હુમલાઓથી મોટા ભાગે સુરક્ષિત રહ્યા છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગ ચીન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે આ માર્ગ મારફતે ચીન માટે જરૂરી તેલ અને અન્ય ઊર્જા સંસાધનોની અવરજવર થાય છે. તેથી ચીનની મુખ્ય પ્રાથમિકતા પોતાના ઊર્જા પુરવઠાના માર્ગો અને વેપારી હિતોને સુરક્ષિત રાખવાની છે. ચીનનું વલણ સ્પષ્ટ દેખાય છે—જાહેરમાં શાંતિની વાત કરવી, પરંતુ પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોની સુરક્ષા માટે પડદા પાછળ દરેક વ્યૂહાત્મક વિકલ્પ ખુલ્લો રાખવો.

દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં વધતી સૈન્ય પ્રવૃત્તિ
દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં ચીન પોતાની સૈન્ય અને રાજકીય હાજરી સતત મજબૂત કરી રહ્યું છે. પીપલ્સ લિબરેશન આર્મીની ૯૯મી વર્ષગાંઠના પ્રસંગે ચીને સ્કારબરો શોલ નજીક નૌકાદળ અને વાયુસેનાની વ્યાપક સૈન્ય કવાયત હાથ ધરી હતી. આ વિસ્તારને ચીન “હુઆંગયાન દાઓ” કહે છે, જ્યારે ફિલિપાઈન્સ તેને “બાજો દ માસિનલોક” તરીકે ઓળખે છે. આ વિસ્તારનો વિવાદ માત્ર દરિયાઈ સીમા પૂરતો સીમિત નથી. તેની પાછળ માછીમારીના અધિકારો, ખનિજ સંસાધનો, ઊર્જા સંસાધનો, આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજ માર્ગો અને પ્રાદેશિક સૈન્ય વર્ચસ્વ જેવા અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ જોડાયેલા છે. દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં પોતાની હાજરી વધારીને ચીન પોતાના પ્રાદેશિક દાવાઓને મજબૂત કરવાની સાથે સમગ્ર હિંદ-પ્રશાંત વિસ્તારમાં પોતાની વ્યૂહાત્મક સ્થિતિ પણ મજબૂત કરી રહ્યું છે.

પશ્ચિમી વિશ્વ વ્યવસ્થાના વિકલ્પ તરીકે ચીનનો પ્રયાસ
ચીન શાંઘાઈ સહયોગ સંગઠન જેવા મંચો દ્વારા પશ્ચિમી દેશોના પ્રભુત્વવાળી વિશ્વ વ્યવસ્થાનો વિકલ્પ ઊભો કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. ચીનનો લાંબા ગાળાનો ઉદ્દેશ બહુધ્રુવીય વિશ્વ વ્યવસ્થામાં પોતાને એક મહત્વપૂર્ણ અને કેન્દ્રીય શક્તિ તરીકે સ્થાપિત કરવાનો છે. આ માટે ચીન રાજદ્વારી, વેપાર, માળખાગત વિકાસ, ટેકનોલોજી અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીનો વ્યાપક ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.

સંરક્ષણ : આધુનિક સૈન્ય શક્તિનું પ્રદર્શન
પીપલ્સ લિબરેશન આર્મીની ૯૯મી વર્ષગાંઠ દરમિયાન ચીને પોતાની નવી સૈન્ય ક્ષમતાઓનું પણ પ્રદર્શન કર્યું હતું. આ પ્રદર્શનમાં ટાઇપ-૧૯૧ લાંબા અંતરની રોકેટ તોપખાના પ્રણાલી, વ્યૂહાત્મક ક્ષેપણાસ્ત્રો, આધુનિક માનવરહિત વિમાનો અને “સિચુઆન” જેવા ઉભયચર યુદ્ધજહાજોનો સમાવેશ થયો હતો. ચીને પહેલીવાર પોતાના બે વિમાનવાહક જહાજો—“લિયાઓનિંગ” અને “શાનડોંગ”—ને એકસાથે પશ્ચિમ પ્રશાંત મહાસાગરમાં તાલીમ માટે મોકલ્યા હતા. આ પગલાં દ્વારા ચીને તાઇવાન, જાપાન, અમેરિકા સહિતના પ્રાદેશિક દેશોને પોતાની વધતી દરિયાઈ અને નૌકાદળની શક્તિનો સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે.

તાઇવાનની સંરક્ષણ તૈયારીઓ
બીજી તરફ તાઇવાને પણ સંભવિત ચીની હુમલા સામે પોતાની સંરક્ષણ તૈયારીઓ દર્શાવવા અત્યાર સુધીની સૌથી મોટી “હાન કુઆંગ” સૈન્ય કવાયત શરૂ કરી હતી. આ કવાયતનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સંભવિત ચીની સૈન્ય હુમલાની સ્થિતિમાં તાઇવાનની સશસ્ત્ર દળોની તૈયારી, સંકલન અને જવાબી કાર્યવાહી કરવાની ક્ષમતાનું પરીક્ષણ કરવાનો છે. આ રીતે એક તરફ ચીન પોતાની સૈન્ય શક્તિનું પ્રદર્શન કરી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ તાઇવાન પણ પોતાની રક્ષણાત્મક ક્ષમતાઓને મજબૂત કરી રહ્યું છે.

ચીનની નરમ શક્તિની નીતિ : આકર્ષણ દ્વારા પ્રભાવ
ચીન માત્ર સૈન્ય અને આર્થિક શક્તિ પર આધાર રાખતું નથી. નરમ શક્તિ પણ તેની વૈશ્વિક વ્યૂહરચનાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગઈ છે. સામાન્ય રીતે નરમ શક્તિનો અર્થ સંસ્કૃતિ, મૂલ્યો અને આકર્ષણ દ્વારા અન્ય દેશોને પ્રભાવિત કરવાની ક્ષમતા થાય છે. પરંતુ ચીનની નરમ શક્તિની વ્યાખ્યા વધુ વ્યાપક છે. તેમાં સંસ્કૃતિ ઉપરાંત વિકાસનું મોડેલ, ટેકનોલોજી, માનવતાવાદી સહાય, આરોગ્યસેવા, શિક્ષણ, વેપાર અને માળખાગત વિકાસ જેવા ક્ષેત્રોનો પણ સમાવેશ થાય છે. ચીન આ તમામ માધ્યમો દ્વારા અન્ય દેશોમાં પોતાની છબી, વિશ્વસનીયતા અને લાંબા ગાળાનો પ્રભાવ વધારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.

તબીબી અને માનવતાવાદી રાજદ્વારી
ચીન પોતાની નરમ શક્તિ વધારવા માટે તબીબી અને માનવતાવાદી રાજદ્વારીનો પણ વ્યાપક ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. “મિશન હાર્મની ૨૦૨૬” અંતર્ગત ચીની નૌકાદળના હોસ્પિટલ જહાજોને આફ્રિકા અને દક્ષિણ એશિયાના વિવિધ દેશોમાં મોકલવામાં આવી રહ્યાં છે. “પીસ આર્ક” અને “સિલ્ક રોડ આર્ક” જેવા હોસ્પિટલ જહાજો દ્વારા મફત તબીબી સારવાર, શસ્ત્રક્રિયા, દવાઓ અને આરોગ્યસેવાઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે. આ પ્રકારની માનવતાવાદી પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા ચીન માત્ર જરૂરિયાતમંદ દેશોને આરોગ્યસેવાઓ પૂરી પાડતું નથી, પરંતુ તે દેશો સાથે રાજદ્વારી સંબંધો અને લોકો વચ્ચેના સંબંધોને પણ મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.

ચીનની સમગ્ર વ્યૂહરચના
ચીનની સમગ્ર વિદેશ અને સુરક્ષા નીતિ પર નજર કરીએ તો તેની વ્યૂહરચના અનેક સ્તરે કામ કરતી જોવા મળે છે. એક તરફ ચીન આંતરરાષ્ટ્રીય સંઘર્ષોમાં શાંતિ, યુદ્ધવિરામ અને રાજદ્વારી ઉકેલની વાત કરીને જવાબદાર વૈશ્વિક શક્તિ તરીકેની છબી ઊભી કરવા માંગે છે. બીજી તરફ પોતાના ઊર્જા, વેપાર અને સુરક્ષા હિતોને સુરક્ષિત રાખવા માટે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી અને વિવિધ વિકલ્પો ખુલ્લા રાખે છે.

​​​​​​​દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં સૈન્ય હાજરી, પશ્ચિમ પ્રશાંતમાં નૌકાદળની શક્તિનું પ્રદર્શન, તાઇવાન સામે વધતી સૈન્ય તૈયારીઓ અને શાંઘાઈ સહયોગ સંગઠન જેવા મંચો દ્વારા વૈકલ્પિક વિશ્વ વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો પ્રયાસ તેની કઠોર શક્તિની વ્યૂહરચના દર્શાવે છે. સાથે જ તબીબી રાજદ્વારી, માનવતાવાદી સહાય, ટેકનોલોજી, માળખાગત વિકાસ અને વેપાર દ્વારા ચીન પોતાની નરમ શક્તિનો પણ વિસ્તાર કરી રહ્યું છે. અર્થાત્, ચીનની વૈશ્વિક વ્યૂહરચનાનો મૂળ મંત્ર છે—રાજદ્વારી દ્વારા શાંતિની છબી, સૈન્ય શક્તિ દ્વારા અટકાવવાની ક્ષમતા અને નરમ શક્તિ દ્વારા લાંબા ગાળાનો વૈશ્વિક પ્રભાવ.