સામાન્ય રીતે ઔદ્યોગિક એકમોમાંથી નીકળતા પ્રદૂષણ સામે માત્ર નોટિસ ફટકારવા અને દંડકીય કાર્યવાહી કરવા માટે જાણીતા ગુજરાત પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (GPCB) દ્વારા એક તદ્દન નવું અને સરાહનીય અભિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં કંપનીઓના મુખ્ય ગેટ બહાર ફેલાતી ગંદકી, કચરો અને પ્લાસ્ટિકના દૂષણને ડામવા માટે GPCB દ્વારા વિશેષ ઝુંબેશ હાથ ધરવામાં આવી છે. ‘સેવા મેરા યોગદાન-2026’ નામના આ અભિયાન અંતર્ગત પ્રાદેશિક કચેરીઓ અને ઔદ્યોગિક એકમોના સંયુક્ત પ્રયાસોથી સ્વચ્છતા જાળવવા, પ્લાસ્ટિકનો વપરાશ ઘટાડવા અને જવાબદારીપૂર્ણ કચરા વ્યવસ્થાપન માટે મહત્વપૂર્ણ કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી છે. આ અંગે GPCBની વડી કચેરી દ્વારા ગત ૧૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ તમામ પ્રાદેશિક કચેરીઓને સત્તાવાર પરિપત્ર બહાર પાડીને આ આદેશનું ચુસ્તપણે પાલન કરવા સ્પષ્ટ સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે.

વાપી ઔદ્યોગિક વિસ્તારમાં ક્લસ્ટર આધારિત આયોજન

આ અભિયાનના અમલીકરણની વાત કરીએ તો, વાપી ઔદ્યોગિક વિસ્તારમાં GPCBની કચેરી દ્વારા આશરે ૧૬૦ થી વધુ ઔદ્યોગિક એકમોને એકસાથે સાંકળીને કુલ ૫ જેટલા અલગ-અલગ ક્લસ્ટર પસંદ કરવામાં આવ્યા છે. આ નવી નીતિ હેઠળ હવેથી કોઈપણ કંપનીએ માત્ર પોતાના પરિસરની અંદર જ નહીં, પરંતુ કંપનીના મુખ્ય ગેટ બહારના ૧૦૦ મીટરના ઘેરાવાવાળા વિસ્તારમાં પણ નિયમિતપણે સફાઈ કરાવવી પડશે. અત્યાર સુધી મોટાભાગની કંપનીઓ ફેક્ટરીની હદ બહારનો વિસ્તાર ગણાવીને પોતાની જવાબદારીમાંથી છટકબારી શોધી લેતી હતી, પરંતુ હવે આ નવા નિયમથી તેવી તમામ છટકબારીઓ પર કાયમી ધોરણે પૂર્ણવિરામ મૂકાઈ ગયું છે. આ સમગ્ર સફાઈ કામગીરીનો રોજેરોજનો અહેવાલ તૈયાર કરી તેનું ઉચ્ચ કક્ષાએ સતત મોનિટરિંગ કરવાની મજબૂત વ્યવસ્થા પણ ગોઠવવામાં આવી છે.

કડક દેખરેખ અને નિયમોના ભંગ બદલ દંડકીય કાર્યવાહી

આ અભિયાન માત્ર કાગળ પર કે શોભાના ગાંઠિયા સમાન ન બની રહે તે માટે GPCB દ્વારા અત્યંત કડક દેખરેખ રાખવામાં આવી રહી છે. જો મોનિટરિંગ દરમિયાન કોઈપણ કંપનીના ગેટ બહાર ૧૦૦ મીટરની ત્રિજ્યામાં કચરો, પ્લાસ્ટિક કે ગંદકી ફેલાયેલી જોવા મળશે, તો તે સંબંધિત ઔદ્યોગિક એકમ સામે પ્રદૂષણ નિયંત્રણના પ્રવર્તમાન કાયદાઓ હેઠળ યોગ્ય કાનૂની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, જે એકમો દ્વારા વારંવાર નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરવામાં આવશે તેવા એકમો સામે ખાતાકીય અને સખત દંડકીય પગલાં લેવાની પણ પૂરી તૈયારી રાખવામાં આવી છે.

કચરાનું સેગ્રિગેશન અને જનજાગૃતિના વિશેષ કાર્યક્રમો

આ અભિયાન અંતર્ગત એકત્રિત થયેલા કચરાનું યોગ્ય વૈજ્ઞાનિક ઢબે સેગ્રિગેશન (વર્ગીકરણ), સુરક્ષિત સંગ્રહ અને પર્યાવરણીય નિયમોને આધીન રહીને નિકાલ કરવામાં આવશે. આ સાથે જ પર્યાવરણને નુકસાન કરતા પ્રતિબંધિત સિંગલ યુઝ પ્લાસ્ટિકનો વપરાશ સદંતર બંધ કરવા માટે કામદારો અને નાગરિકોમાં કાપડની થેલીઓનું વ્યાપક વિતરણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. વાપી GIDCમાં વિવિધ કંપનીઓના મુખ્ય ગેટ પર જાગૃતિ માટે ખાસ પોસ્ટર અને બેનરો લગાવવામાં આવ્યા છે, તેમજ શાળા-કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓ પાસે પ્લાસ્ટિકમુક્તિની પ્રતિજ્ઞા લેવડાવીને સમગ્ર વિસ્તારમાં લોકજાગૃતિ ફેલાવવાનો પ્રશંસનીય પ્રયાસ હાથ ધરવામાં આવ્યો છે.

વાસ્તવમાં, પ્રદૂષણ માત્ર હવામાં ફેલાતા ધુમાડા કે કેમિકલયુક્ત ગંદા પાણી પૂરતું સીમિત નથી હોતું, પરંતુ રસ્તાઓ પર પડેલો કચરો અને પ્લાસ્ટિક પણ પર્યાવરણ માટે એક ગંભીર સવાલ છે. GPCBની આ પહેલ નિઃશંકપણે ખૂબ જ આવકારદાયક છે, પરંતુ જો આ અભિયાન માત્ર ફોટોગ્રાફી કે એકાદ દિવસની દેખાડા પૂરતી સફાઈ બનીને ન રહેતા, નિર્ધારિત ૧૦૦ મીટરના વિસ્તારમાં કાયમી સ્વચ્છતા જળવાઈ રહે તો જ તેનો વાસ્તવિક હેતુ સિદ્ધ થઈ શકશે. હવે જોવું એ રહે છે કે આ ઔદ્યોગિક એકમો અને વિવિધ સંગઠનો આ અભિયાનમાં કેટલી પ્રામાણિકતા અને જવાબદારીપૂર્વક સહભાગી બને છે.