વૈશ્વિક વ્યાપાર અને દરિયાઈ પરિવહન જગતમાંથી એક ખૂબ જ મોટા અને સનસનાટીપૂર્ણ સમાચાર સામે આવ્યા છે. વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત અને સંવેદનશીલ દરિયાઈ માર્ગ ગણાતી ‘હોર્મુઝની સામુદ્રધુની’ (Strait of Hormuz) માંથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી ટેક્સ વસૂલવા અંગે ચાલી રહેલો વિવાદ આખરે ઉકેલાઈ ગયો છે. ઈરાને અમેરિકા અને પાડોશી દેશોની તમામ દલીલોને ફગાવીને હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા દરેક જહાજ પાસેથી તોતિંગ ટોલ ટેક્સ વસૂલવાની સંપૂર્ણ તૈયારી કરી લીધી છે.

કતારમાં યોજાયેલી એક ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક દરમિયાન ઈરાને અમેરિકાને પોતાના આ આકરા પ્લાન વિશે સ્પષ્ટ જણાવી દીધું છે. આ નવા નિયમ હેઠળ ઈરાન દર વર્ષે અબજો ડોલરની કમાણી કરશે, જેની સીધી અસર વૈશ્વિક મોંઘવારી અને માલસામાનના પરિવહન ખર્ચ પર પડી શકે છે. ઈરાનની આ વસૂલાત અને તેના ગણિત અંગેનો સંપૂર્ણ વિગતવાર અહેવાલ નીચે મુજબ છે.

પ્રતિષ્ઠિત આંતરરાષ્ટ્રીય અખબાર 'વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ'ના અહેવાલ અનુસાર, કતારમાં યોજાયેલી બેઠકના અંતિમ સમય સુધી અમેરિકાએ ઈરાનને આ ટોલ પ્લાન પડતો મૂકવા માટે ઘણી વિનંતીઓ કરી હતી અને મોટા પ્રલોભનો પણ આપ્યા હતા. અમેરિકી દૂત સ્ટીવ વિટકોફ અને જેરેડ કુશનરે ઈરાનને ઓફર કરી હતી કે જો તેઓ જહાજો પાસેથી ટોલ ટેક્સ નહીં વસૂલે, તો ઈરાનના જપ્ત કરાયેલા તમામ નાણાં તેને રોકડા (કેશમાં) પરત કરી દેવામાં આવશે. આમ છતાં, ઈરાન પોતાની જીદ પર અડગ રહ્યું છે.

ઈરાનનો વાર્ષિક ૪૩ અબજ ડોલરની વસૂલાતનો ટાર્ગેટ
ઈરાને હોર્મુઝ સામુદ્રધુની પર પોતાના ભૌગોલિક અધિકારનો દાવો કરતા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, જે રીતે પનામા નહેર (Panama Canal) માંથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી ટેક્સ લેવાય છે, તે જ રીતે હોર્મુઝમાં પણ ટોલ લેવામાં આવશે. ઈરાને આ માટે આખું આર્થિક ગણિત તૈયાર કર્યું છે:

ઈરાન આ ટોલ ટેક્સ દ્વારા દર વર્ષે ૪૩ અબજ ડોલર (આશરે ૪૩ બિલિયન ડોલર) વસૂલવા માંગે છે.

દૈનિક કમાણીના હિસાબે જોઈએ તો ઈરાન રોજનો ૧૧૭.૮ મિલિયન ડોલર નો ટેક્સ વસૂલશે.

સામાન્ય દિવસોમાં (યુદ્ધની સ્થિતિ પહેલા) હોર્મુઝના માર્ગેથી રોજ સરેરાશ ૧૨૦ જહાજો પસાર થતા હતા. ઈરાનને આશા છે કે શાંતિ સ્થપાયા બાદ ફરીથી ૧૨૦ જહાજોની અવરજવર શરૂ થઈ જશે.

આ હિસાબ પ્રમાણે, ત્યાંથી પસાર થતા દરેક સિંગલ જહાજે ઈરાનને આશરે ૧ મિલિયન ડોલર (અંદાજે ૮.૫ કરોડ રૂપિયાથી વધુ) નો ટોલ ચૂકવવો પડશે. આ કમાણીમાંથી ઈરાન પોતાનો થોડો હિસ્સો પાડોશી દેશ ઓમાનને પણ આપશે.

ડોલરના બદલે ચીની અને રશિયન કરન્સીમાં લેવાશે ટેક્સ
અમેરિકા સાથેના આર્થિક પ્રતિબંધો અને વિવાદો વચ્ચે ઈરાને જાહેરાત કરી છે કે તે આ ટોલ ટેક્સની વસૂલાત અમેરિકી ડોલરના બદલે ચીની કરન્સી (યુઆન) અથવા રશિયન કરન્સી (રૂબલ) માં લેવા માંગે છે. આ નિર્ણય વૈશ્વિક સ્તરે ડોલરના પ્રભુત્વને ઘટાડવાના ઈરાનના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.

​​​​​​​ઓમાનની મધ્યસ્થતાની દરખાસ્ત પણ ફગાવી દીધી
તાજેતરમાં જ પાડોશી દેશ ઓમાને આ વિવાદ અને ગતિરોધને ખતમ કરવા માટે ઈરાન સમક્ષ એક વચગાળાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. ઓમાનની સલાહ હતી કે ઈરાન સીધો ટોલ ટેક્સ લેવાના બદલે જહાજો પાસેથી 'પર્યાવરણ શુલ્ક' (ગ્રીન ટેક્સ) ના નામે પૈસા વસૂલે, પરંતુ આખી વ્યવસ્થાનું સંચાલન ઈરાનની સેના (રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ) ના બદલે કોઈ તટસ્થ દેશ અથવા સ્વતંત્ર એજન્સીને સોંપી દે, જેથી દરિયામાં મનમાની અટકાવી શકાય.

જો કે, ઈરાને ઓમાનના આ પ્રસ્તાવને પણ સ્પષ્ટપણે નકારી કાઢ્યો છે. તેહરાને (ઈરાન સરકારે) સાફ કરી દીધું છે કે તેમને પોતાની અર્થવ્યવસ્થા ચલાવવા માટે તાત્કાલિક કરોડો રૂપિયાની આવક (રેવન્યુ) ની જરૂર છે, તેથી ટોલ વસૂલવાની સંપૂર્ણ જવાબદારી ઈરાન પોતાના હાથમાં જ રાખશે અને તે કોઈ અન્ય દેશ કે એજન્સીને સોંપવામાં આવશે નહીં. ઈરાનના આ કડક વલણને કારણે આગામી સમયમાં આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો પર તણાવ વધવાની આશંકા સેવાઈ રહી છે.