ઓસ્ટ્રેલિયા અને ફ્રાન્સ પછી ભારત પણ ૧૬ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો વિચાર કરી રહ્યું છે , જે અંગે ટુક સમયમાં નિર્ણય લેવાય તેવી શક્યતાઓ છે. ભારત સરકાર હવે બાળકોના સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગ પર પોતાની પકડ કડક કરવા તરફ આગળ વધી રહી છે. માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલયના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ નામ ન આપવાની શરતે જણાવ્યું હતું કે સરકાર માહિતી ટેકનોલોજી (મધ્યસ્થી માર્ગદર્શિકા અને ડિજિટલ મીડિયા એથિક્સ કોડ) નિયમો, 2021 માં સુધારો કરીને આવા પ્રતિબંધો લાવી શકે છે.

અધિકારીએ કહ્યું, "કેટલાક એકાઉન્ટ્સ એવા છે જે બાળકો ઍક્સેસ કરી શકતા નથી. બાળકોને આ પ્લેટફોર્મ્સનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ કે નહીં તે અંગે આપણે વિચારપૂર્વક નિર્ણય લેવો પડશે. જો કે, સરકાર હાલમાં સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ પર વિચાર કરી રહી નથી, પરંતુ તેના બદલે ઓસ્ટ્રેલિયન મોડેલ પર નજર રાખી રહી છે, જ્યાં 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરવાની મનાઈ છે.

કેન્દ્રીય આઇટી મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે પણ પુષ્ટિ કરી હતી કે સરકાર સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ સાથે વાતચીત કરી રહી છે. તેમણે કહ્યું, "ઘણા દેશોએ સ્વીકાર્યું છે કે વય-આધારિત નિયમન હોવું જોઈએ. આ અમારા ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટનો એક ભાગ હતો." અમે હાલમાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ સાથે ડીપફેક્સ અને વય-આધારિત પ્રતિબંધો પર ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ.

આ મુદ્દો ઉભો થવાનું કારણ શું

આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26 માં ચેતવણી આપવામાં આવી હતી કે યુવાનોમાં સ્ક્રીન વ્યસન અને ફરજિયાત ઉપયોગ આર્થિક અને સામાજિક નુકસાન પહોંચાડી રહ્યા છે. સર્વેક્ષણમાં સોશિયલ મીડિયા, જુગાર એપ્લિકેશનો, ઓટો-પ્લે સુવિધાઓ અને લક્ષિત જાહેરાતો પર વય-આધારિત પ્રતિબંધોની ભલામણ કરવામાં આવી હતી. પ્લેટફોર્મ્સે વય ચકાસણી અને વય-યોગ્ય ડિફોલ્ટ્સ લાગુ કરવા જોઈએ.આ પગલું બાળકોને માનસિક સ્વાસ્થ્ય, વ્યસન, સાયબર ધમકી, પોર્નોગ્રાફિક સામગ્રી અને ડીપફેક્સ જેવા મુદ્દાઓથી બચાવવા માટે લેવામાં આવી રહ્યું છે.

હાલમાં, ભારતમાં એવો કોઈ કાયદો નથી જે ચોક્કસ વયથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરવાથી પ્રતિબંધિત કરે, પરંતુ DPDP કાયદામાં 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોના વ્યક્તિગત ડેટા પર પ્રક્રિયા કરવા માટે ચકાસાયેલ માતાપિતાની સંમતિની જરૂર છે. આ પ્લેટફોર્મ્સને બાળકો પાસેથી ડેટા સંગ્રહ અને લક્ષિત જાહેરાતોને મર્યાદિત કરવા દબાણ કરે છે.

સોશિયલ મીડિયા પ્રતિબંધો અંગે વૈશ્વિક સ્તરે ક્યા નિર્ણયો અમલી છે?

ઓસ્ટ્રેલિયા 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર પ્રતિબંધ મૂકનાર પ્રથમ દેશ બન્યો.

ફ્રાન્સે 15 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો દ્વારા સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગને પ્રતિબંધિત કરવા માટે એક બિલ પસાર કર્યું છે.

યુકે, સ્પેન, ડેનમાર્ક અને ગ્રીસ જેવા દેશો પણ સમાન પ્રતિબંધો પર વિચાર કરી રહ્યા છે.

ભારતમાં, ગોવા, આંધ્રપ્રદેશ અને કર્ણાટક જેવા રાજ્યો ઓસ્ટ્રેલિયન મોડેલ પર વિચાર કરી રહ્યા છે. મદ્રાસ હાઇકોર્ટે પણ કેન્દ્ર સરકારને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવો કાયદો ઘડવાની ભલામણ કરી છે.

ભારતમાં સોશિયલ મીડિયા પ્રતિબંધ સામે કયા પડકારો છે?

ઇન્ટરનેટ ફ્રીડમ ફાઉન્ડેશનના સ્થાપક ડિરેક્ટર અપાર ગુપ્તાએ જણાવ્યું હતું કે ભારતમાં આવો પ્રતિબંધ ફક્ત કાગળ પર રહેશે. પ્લેટફોર્મ્સને 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના લોકોના એકાઉન્ટ્સ બ્લોક કરવાનું કહી શકાય છે, પરંતુ તેનો અમલ કરવો મુશ્કેલ બનશે. ઘણા બાળકો તેમની ઉંમર ખોટી રીતે દર્શાવીને પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરે છે.જો કે આ દરખાસ્ત હાલમાં વિચારણા હેઠળ છે. સરકાર સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ સાથે ચર્ચા કરી રહી છે, પરંતુ કોઈ અંતિમ નિર્ણય કે સમયરેખા પર પહોંચી શકી નથી. જો અમલમાં મૂકવામાં આવે તો, તેની ભારતમાં લાખો યુવા વપરાશકર્તાઓ પર મોટી અસર પડશે, ખાસ કરીને કારણ કે ભારત વિશ્વનું સૌથી મોટું સોશિયલ મીડિયા બજાર છે.