તાજેતરના વર્ષોમાં હૃદય રોગનું જોખમ ઝડપથી વધ્યું છે. જ્યારે હૃદયરોગના હુમલાના કેસ વધી રહ્યા છે ત્યારે હૃદયની અન્ય સ્થિતિઓનું જોખમ પણ વધી રહ્યું છે. તબીબી વિજ્ઞાને હૃદય સંબંધિત કટોકટીઓને સંબોધવાનું વધુને વધુ મુશ્કેલ બનાવ્યું છે. આને સૌથી ગંભીર અને જીવલેણ તબીબી પરિસ્થિતિઓમાં ગણવામાં આવે છે. અચાનક કાર્ડિયાક અરેસ્ટ, એક્યુટ કોરોનરી સિન્ડ્રોમ અથવા હાયપરટેન્સિવ કટોકટી જેવી પરિસ્થિતિઓ માટે માત્ર લાયક આરોગ્ય સંભાળ વ્યાવસાયિકની જરૂર નથી, પરંતુ તાત્કાલિક કાર્યવાહી એ સૌથી મહત્વપૂર્ણ સાધન માનવામાં આવે છે. દર્દીઓને વિલંબ કર્યા વિના યોગ્ય તબીબી સંભાળ મળે તે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

ડૉ. સુનિલ સોફત (વરિષ્ઠ ડિરેક્ટર, ઇન્ટરવેન્શનલ કાર્ડિયોલોજી અને ઇલેક્ટ્રોફિઝિયોલોજી, મેક્સ હોસ્પિટલ, નોઇડા)ના મતે, હૃદયરોગ વિશ્વભરમાં મૃત્યુનું મુખ્ય કારણ છે. આ સમજવા માટે, કાર્ડિયાક કટોકટીઓને સમજવી મહત્વપૂર્ણ છે. આમાં હૃદયની પમ્પિંગ ક્ષમતા, કોરોનરી ધમનીઓમાં રક્ત પ્રવાહ અથવા રક્ત વાહિનીઓની રચનાને અસર કરતી બધી તબીબી પરિસ્થિતિઓનો સમાવેશ થાય છે. આમાં હૃદયરોગનો હુમલો (મ્યોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન), અનિયમિત ધબકારા (એરિથમિયા), તીવ્ર હૃદય નિષ્ફળતા, એઓર્ટિક ડિસેક્શન, પલ્મોનરી એમબોલિઝમ અને કાર્ડિયોજેનિક આંચકો શામેલ છે. આ બધી પરિસ્થિતિઓમાં, તાત્કાલિક પગલાં દર્દીનો જીવ બચાવી શકે છે.

હૃદય રોગના લક્ષણો

છાતીમાં દુખાવો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, મૂર્છા, ઝડપી અથવા અનિયમિત ધબકારા, અથવા શરીરના કોઈપણ ભાગમાં અચાનક નબળાઈ જેવા લક્ષણો ઓળખવા અને તબીબી સહાય મેળવવાથી જીવન બચાવી શકાય છે. થોડો વિલંબ પણ હૃદયના સ્નાયુને કાયમી નુકસાન, મગજને નુકસાન અથવા મૃત્યુનું કારણ બની શકે છે.

એક્યુટ કોરોનરી સિન્ડ્રોમ

એક્યુટ કોરોનરી સિન્ડ્રોમ (ACS) હૃદયની કટોકટીનું સૌથી સામાન્ય કારણ છે. જ્યારે કોરોનરી ધમનીઓમાં પ્લેક ફાટી જાય છે અને ગંઠાઈ જાય છે (થ્રોમ્બસ) બને છે, ત્યારે રક્ત પરિભ્રમણ અચાનક બંધ થઈ શકે છે, જે અસ્થિર કંઠમાળ અથવા હૃદયરોગનો હુમલો તરફ દોરી જાય છે. આનું નિદાન ECG અને રક્ત પરીક્ષણો (કાર્ડિયાક બાયોમાર્કર્સ) દ્વારા કરી શકાય છે. સમયસર સારવાર મહત્વપૂર્ણ છે. થ્રોમ્બોલાયસિસ અથવા પ્રાથમિક એન્જીયોપ્લાસ્ટી (PCI) ઝડપથી રક્ત પ્રવાહને સામાન્ય બનાવી શકે છે અને હૃદય સ્નાયુને બચાવી શકે છે. આ પરિસ્થિતિઓમાં ડોકટરો સમયને મહત્વપૂર્ણ માને છે.

એરિથમિયા અને કાર્ડિયાક અરેસ્ટ

અચાનક કાર્ડિયાક અરેસ્ટ એ સૌથી ગંભીર કટોકટી છે, જે ઘણીવાર વેન્ટ્રિક્યુલર ફાઇબ્રિલેશન અથવા વેન્ટ્રિક્યુલર ટાકીકાર્ડિયા જેવા ખતરનાક એરિથમિયાને કારણે થાય છે. દર્દીનું જીવન તાત્કાલિક CPR અને સમયસર ડિફિબ્રિલેશન પર આધાર રાખે છે. તેવી જ રીતે, ગંભીર બ્રેડીકાર્ડિયા (ધીમા ધબકારા) અથવા સુપ્રાવેન્ટ્રિક્યુલર ટાકીકાર્ડિયા પણ થોડીવારમાં બ્લડ પ્રેશર અને અંગ કાર્યને અસર કરી શકે છે. એડવાન્સ્ડ કાર્ડિયાક લાઇફ સપોર્ટ (ACLS), સતત દેખરેખ, ડિફિબ્રિલેટર અને પેસિંગ જરૂરી છે.

હાયપરટેન્સિવ અને એઓર્ટિક કટોકટી

જ્યારે હાઈ બ્લડ પ્રેશર અચાનક મગજ, હૃદય, કિડની અથવા આંખોને નુકસાન પહોંચાડે છે, ત્યારે તેને હાયપરટેન્સિવ કટોકટી કહેવામાં આવે છે. આ સ્ટ્રોક, તીવ્ર હૃદય નિષ્ફળતા અને હાર્ટ એટેક જેવી ગંભીર ગૂંચવણો તરફ દોરી શકે છે. એઓર્ટિક ડિસેક્શન એક દુર્લભ અને જીવલેણ સ્થિતિ છે. આનાથી છાતી અથવા પીઠમાં અચાનક, તીક્ષ્ણ, વિસ્ફોટક દુખાવો, પલ્સ રેટમાં તફાવત અથવા બંને હાથમાં બ્લડ પ્રેશરમાં તફાવત થઈ શકે છે. આવી પરિસ્થિતિઓમાં તાત્કાલિક ઇમેજિંગ અને સર્જિકલ સલાહ જરૂરી છે. સમયસર સારવાર અને બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રણ દર્દીના મૃત્યુને રોકવામાં મદદ કરી શકે છે.