ગુજરાત સરકાર દ્વારા રાજ્યમાં સામાજિક સમાનતા અને કાયદાકીય એકરૂપતા લાવવા માટે એક ક્રાંતિકારી નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. ઉત્તરાખંડની પેટર્ન પર ગુજરાતમાં પણ યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ (UCC) લાગુ કરવા માટેના ડ્રાફ્ટ બિલને કેબિનેટમાં સત્તાવાર મંજૂરી આપી દેવામાં આવી છે. આ સંહિતા લાગુ થવાથી લગ્ન, છૂટાછેડા, મિલકત વારસાઈ અને લિવ-ઈન રિલેશનશિપ જેવા વ્યક્તિગત કાયદાઓમાં ધર્મ કે જાતિના ભેદભાવ વિના તમામ નાગરિકો માટે સમાન નિયમો અમલી બનશે.

કુલ 2 ભાગ અને 7 પ્રકરણોમાં વહેંચાયેલા આ ડ્રાફ્ટમાં વ્યક્તિગત કાયદાઓને વધુ પારદર્શક બનાવવાની મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.

૧. લગ્ન અને તેની નોંધણી: હવે નિયમો થશે કડક

નવી વ્યવસ્થા હેઠળ, ગુજરાતમાં થતા દરેક લગ્નની નોંધણી (Registration) કરાવવી હવે ફરજિયાત રહેશે.

વય મર્યાદા: લગ્ન માટે પુરુષની ઉંમર 21 વર્ષ અને મહિલાની વય 18 વર્ષ હોવી અનિવાર્ય છે.

રાજ્યનું જોડાણ: લગ્ન સમયે પક્ષકારોમાંથી ઓછામાં ઓછો એક પક્ષકાર ગુજરાત રાજ્યનો હોવો જરૂરી છે.

નોંધણી અને દંડ: જો લગ્નની નોંધણી કરવામાં નહીં આવે, તો લગ્ન અમાન્ય તો નહીં ગણાય, પરંતુ નોંધણી ટાળનાર પક્ષકારને દંડનો સામનો કરવો પડશે. અગાઉ થયેલા લગ્નો માટે પણ નોંધણીની ચોક્કસ પ્રક્રિયા નક્કી કરવામાં આવી છે.

૨. છૂટાછેડા: પ્રક્રિયામાં સ્પષ્ટતા અને માનવીય અભિગમ

છૂટાછેડાના મામલામાં કાયદાકીય ગૂંચવણો ઘટાડવા માટે UCCમાં વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે

સમય મર્યાદા: લગ્નના એક વર્ષની અંદર છૂટાછેડા માટે અરજી કરી શકાશે નહીં. આ જોગવાઈ પાછળનો હેતુ લગ્ન સંસ્થાને ટકાવી રાખવાનો છે.

પરસ્પર સંમતિ: પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડાની પ્રક્રિયાને વધુ સુગમ બનાવવામાં આવી છે.

બાળકોની કસ્ટડી: બાળકોની કસ્ટડી અને ભરણપોષણ (Alimony) બાબતે બાળકોના હિતને સર્વોપરી રાખીને કડક અને સંતુલિત જોગવાઈઓ ઉમેરવામાં આવી છે.

૩. લિવ-ઈન રિલેશનશિપ: નોંધણી અને કાયદાકીય માન્યતા

ગુજરાત UCCમાં લિવ-ઈન રિલેશનશિપને લઈને અત્યંત મહત્વના અને આધુનિક નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે, જે અત્યાર સુધીના કાયદાકીય ઇતિહાસમાં મોટા ફેરફારો ગણાય છે:

ફરજિયાત નોંધણી: લિવ-ઈન રિલેશનશિપમાં રહેતા કપલે રજિસ્ટ્રાર પાસે તેની નોંધણી કરાવવી ફરજિયાત રહેશે. પછી ભલે તે ગુજરાતના રહેવાસી હોય કે બહારના, જો તેઓ રાજ્યમાં સાથે રહેતા હોય તો તેમણે નિવેદન રજૂ કરવું પડશે.

બાળકોના હકો: આવા સંબંધોમાંથી જન્મેલા બાળકોને સમાજમાં 'અનૌરસ' નહીં પણ કાયદેસર માનવામાં આવશે અને તેમને વારસામાં તમામ હકો મળશે.

સુરક્ષા અને દંડ: જો કોઈ કપલ ખોટી માહિતી આપે અથવા નોંધણી છુપાવે, તો જેલ અને દંડની જોગવાઈ છે. રજિસ્ટ્રાર આ સંબંધની તપાસ પણ કરી શકશે કે તે કાયદેસર છે કે નહીં.

સંબંધની સમાપ્તિ: જો કોઈ પાર્ટનર સંબંધ તોડવા માંગતા હોય, તો તેમણે રજિસ્ટ્રારને જાણ કરવાની રહેશે અને રજિસ્ટ્રાર તેમને સંબંધ સમાપ્ત કર્યાનું સર્ટિફિકેટ પણ આપશે.

૪. મિલકત અને વારસાઈ હક: ધર્મ કે જાતિનું બંધન નહીં

વારસાઈ હકને લઈને UCCમાં સૌથી મોટો સામાજિક સુધારો જોવા મળ્યો છે. હવેથી મિલકતની વહેંચણીમાં કોઈ પણ ધર્મ કે સમુદાયના પર્સનલ લો (Personal Law) લાગુ નહીં થાય, પરંતુ રાજ્યનો સમાન કાયદો લાગુ પડશે:

સમાન વહેંચણી: પુત્ર અને પુત્રીને મિલકતમાં સમાન હક મળશે.

વસિયતની પ્રક્રિયા: વસિયત બનાવવાની પ્રક્રિયાને વધુ સરળ બનાવવામાં આવી છે જેથી વારસદારો વચ્ચેના વિવાદોમાં ઘટાડો થાય અને કોર્ટ પરનું ભારણ ઘટે.

૫. આદિવાસી સમુદાય અને વિશિષ્ટ પ્રથાઓને સુરક્ષા

સરકારે આ સંહિતામાં સામાજિક સંતુલન જાળવવાનો પણ પ્રયાસ કર્યો છે. UCCની કેટલીક જોગવાઈઓ અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અને ચોક્કસ વિશિષ્ટ સમુદાયો પર લાગુ થશે નહીં. તેમની પરંપરાગત પ્રથાઓ, રીત-રિવાજો અને સામાજિક માળખું જળવાઈ રહે તે માટે તેમને આ કાયદામાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે.

ગુજરાત સરકારનું આ પગલું રાજ્યમાં 'એક દેશ, એક કાયદો'ની દિશામાં મહત્વનું ગણવામાં આવી રહ્યું છે. જ્યાં એકબાજુ આ કાયદો મહિલાઓના અધિકારોને સુરક્ષિત કરે છે, ત્યાં બીજી બાજુ લગ્ન અને સંબંધોમાં કાયદાકીય શિસ્ત લાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. ટૂંક સમયમાં જ આ બિલ વિધાનસભામાં રજૂ કરવામાં આવશે, જેના પર સમગ્ર દેશની નજર ટકેલી છે.