સચેત એપ: કુદરતી આફતો સામે ભારતનું ડિજિટલ રક્ષણ કવચ
ભારતની વિશાળ ભૌગોલિક વિવિધતાને લીધે દેશમાં ચક્રવાત, પૂર, ધરતીકંપ, લૂ અને આકાશી વીજળી જેવી આફતો ભારતીય જનજીવનને સમયાંતરે પ્રભાવિત કરે છે. આધુનિક યુગમાં જ્યારે ટેકનોલોજી દરેક ક્ષેત્રમાં ક્રાંતિ લાવી રહી છે, ત્યારે આપત્તિ વ્યવસ્થાપન ક્ષેત્રે પણ એક નવો સૂર્યોદય થયો છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તેમના ૧૨૧મા 'મન કી બાત' સંબોધનમાં જેનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, તે 'સચેત' (Sachet) એપ આજે ભારતની ડિઝાસ્ટર રિસિલિયન્સ સ્ટ્રેટેજીનું કેન્દ્રબિંદુ બની રહી છે.
ભારતમાં ભૂતકાળમાં આવેલી કુદરતી આફતો દરમિયાન એક મુખ્ય ખામી વર્તાતી હતી: "સમયસર માહિતીનો અભાવ". નેશનલ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટી (NDMA) દ્વારા વિકસિત 'સચેત' એપ આ ખોટ પૂરવાનું કામ કરે છે. અગાઉ આપત્તિની ચેતવણીઓ રેડિયો કે ટેલિવિઝન દ્વારા આપવામાં આવતી હતી, જે ઘણીવાર છેવાડાના માનવી સુધી પહોંચતા વિલંબ થતો હતો. સચેત એપ દ્વારા માહિતીના પ્રસારણને 'રીયલ-ટાઇમ' બનાવી દેવામાં આવ્યું છે, જેનો અર્થ છે કે સેકન્ડોની અંદર લાખો લોકો સુધી જીવ બચાવનારી માહિતી પહોંચી શકે છે.
સચેત એપની કાર્યક્ષમતા પાછળનું મુખ્ય એન્જિન 'કોમન એલર્ટિંગ પ્રોટોકોલ' (CAP) એક આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરનું ટેકનિકલ ફોર્મેટ છે, જે વિવિધ સંસ્થાઓ તરફથી આવતી ચેતવણીઓને એકસૂત્રતામાં બાંધે છે. ભારતમાં ઇન્ડિયા મેટરોલોજીકલ ડિપાર્ટમેન્ટ (IMD), સેન્ટ્રલ વોટર કમિશન (CWC) અને ઇન્ડિયન નેશનલ સેન્ટર ફોર ઓશન ઇન્ફોર્મેશન સર્વિસીસ (INCOIS) જેવી સંસ્થાઓ સતત ડેટા મોનિટર કરે છે. સચેત એપ આ તમામ ડેટાને ફિલ્ટર કરી, ચોક્કસ ભૌગોલિક સ્થાન મુજબ યુઝર સુધી પહોંચાડે છે. આ સિસ્ટમ એટલી સચોટ છે કે તે માત્ર રાજ્ય કે જિલ્લા સ્તરે જ નહીં, પરંતુ પંચાયત કે ચોક્કસ ગામડાના સ્તરે પણ એલર્ટ મોકલવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
સચેત એપની સૌથી મોટી તાકાત તેનું 'જીઓ-ફેન્સિંગ' ફીચર છે. જ્યારે પણ કોઈ યુઝર આ એપ ડાઉનલોડ કરે છે, ત્યારે તે તેના જીપીએસ લોકેશન સાથે જોડાય છે. જે વિસ્તાર પર ખતરો હોય, માત્ર તે જ વિસ્તારના લોકોને અતિશય ગંભીરતા સાથે નોટિફિકેશન મોકલવામાં આવે છે. આમાં વીજળી પડવાની આગાહી એક અત્યંત મહત્વનું પાસું છે. સચેત એપ યુઝરના સ્થાનથી થોડા કિલોમીટરના અંતરે વીજળી પડવાની સંભાવના હોય ત્યારે અગાઉથી ચેતવણી આપે છે, જેથી ખેતરમાં કામ કરતા ખેડૂતો કે બહાર રહેલા લોકો સલામત સ્થળે ખસી શકે.
આ એપ માત્ર હિન્દી કે અંગ્રેજી પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ગુજરાતી સહિતની અનેક પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ છે. તેમાં એક 'વોઈસ રીડ-આઉટ' ઓપ્શન પણ આપવામાં આવ્યો છે. જે લોકો વાંચી શકતા નથી અથવા જેમને દ્રષ્ટિની સમસ્યા છે, તેઓ સાંભળીને પણ આફતની ગંભીરતા સમજી શકે છે.
મોટી આફતો, જેમ કે પ્રચંડ ચક્રવાત કે ધરતીકંપ દરમિયાન ઘણીવાર મોબાઈલ ટાવર્સ ધરાશાયી થઈ જાય છે અને ઇન્ટરનેટ સેવાઓ ખોરવાઈ જાય છે. આવી સ્થિતિમાં એપમાં સેટેલાઇટ આધારિત મેસેજિંગ સિસ્ટમ સાથે સંકલન કરવાની ક્ષમતા છે. તે સીધા જ સરકારી સેટેલાઇટ્સ દ્વારા મોકલવામાં આવતા સંદેશાઓ ગ્રહણ કરી શકે છે.
આફતની જાણકારી મળવી સાથે તે સમયે યોગ્ય વર્તન જીવ બચાવનારું સાબિત થઈ શકે છે. સચેત એપમાં 'Dos and Don'ts' (શું કરવું અને શું ન કરવું) ની એક વિશાળ લાઇબ્રેરી છે. પૂર સમયે શું કરવું?, ધરતીકંપ વખતે ટેબલ નીચે કેવી રીતે છુપાવવું અથવા લૂથી બચવા માટે કયા ઘરેલું ઉપચાર કરવા, તેની સચોટ માહિતી ગ્રાફિક્સ અને સરળ ભાષામાં ઉપલબ્ધ છે. આ ઉપરાંત, એપમાં ઇમરજન્સી હેલ્પલાઇન નંબરોની યાદી છે, જે એક જ ક્લિક પર ડાયલ કરી શકાય છે. આ રીતે, આ એપ્લિકેશન એક પોકેટ-ગાઈડ તરીકે કામ કરે છે જે નાગરિકોને માહિતી દ્વારા સજ્જ બનાવે છે.
વડાપ્રધાન મોદીએ 'મન કી બાત' માં ભાર મૂક્યો હતો કે, "કોઈપણ કુદરતી આફત સામે લડવામાં સૌથી મહત્વની બાબત તમારી જાગૃતિ છે." યુઝર્સ પોતાના સંબંધીઓ કે જેઓ બીજા રાજ્યમાં રહેતા હોય, તેમના લોકેશન માટે પણ એલર્ટ સેટ કરી શકે છે. દાખલા તરીકે, જો તમારો પુત્ર બેંગલોરમાં અભ્યાસ કરતો હોય અને ત્યાં ભારે વરસાદની આગાહી હોય, તો તમને અહીં બેઠા એલર્ટ મળી શકે છે, જેથી તમે તેમને સાવધ કરી શકો. આ 'સામૂહિક સુરક્ષા'ની ભાવનાને વેગ આપે છે.
મોબાઈલ વપરાશકર્તાઓ, એપ સ્ટોર પરથી સચેત એપ ડાઉનલોડ કરી શકશે. એપ્લિકેશન ડાઉનલોડ થઈ જાય પછી, પોતાના મોબાઇલ નંબરથી સાઇન ઇન કરવાનું રહેશે અને વ્યક્તિ જે ભાષાઓ અને ક્ષેત્રોમાં સૂચનાઓ પ્રાપ્ત કરવા માંગતા હોય તે પસંદ કરવાની રહેશે.
પ્લે સ્ટોર લિંક:
'સચેત' એપ માત્ર એક મોબાઈલ એપ્લિકેશન નથી, પરંતુ તે બદલાતા ભારતની 'ડિજિટલ સુરક્ષા સંસ્કૃતિ'નું પ્રતીક છે. આજના અનિશ્ચિત હવામાન અને ક્લાઈમેટ ચેન્જના યુગમાં, આવી ટેકનોલોજી લક્ઝરી નહીં પણ અનિવાર્યતા છે.
