કેટલાક રાજ્યોમાં તાજેતરમાં યોજાયેલી વિધાનસભા ચૂંટણીઓમાં મહિલા મતદારોએ રાજકીય પંડિતોની આગાહીઓને ખોટી સાબિત કરી છે. આનું એક મુખ્ય કારણ ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (ડીબીટી) જેવી આકર્ષક યોજનાઓ હોવાનું માનવામાં આવે છે. જ્યારે આ યોજનાઓ રાજકીય પક્ષો માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ રહી છે, ત્યારે તે રાજ્યના ખજાના પર ભારે બોજ નાખી રહી છે. પીઆરએસ લેજિસ્લેટિવ રિસર્ચના અહેવાલ મુજબ, 2025-26માં 12 રાજ્યોમાં આ યોજનાઓનો ખર્ચ આશરે રૂ.1.68 લાખ કરોડ થશે. આમાં મધ્યપ્રદેશ, દિલ્હી, છત્તીસગઢ અને રાજસ્થાન, તેમજ કર્ણાટકની 'ગૃહ લક્ષ્મી' અને ઓડિશાની 'સુભદ્રા યોજના'નો સમાવેશ થાય છે.

રાજકીય વિશ્લેષકો કહે છે કે જ્યારે આ યોજનાઓએ મતદાનમાં વધારો કર્યો છે અને ઘરગથ્થુ ખર્ચમાં સુધારો કર્યો છે ત્યારે તેમણે દેશના અર્થતંત્ર પર બોજ વધાર્યો છે. સિવિલ્સ ડેઇલીના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે રોકડ ટ્રાન્સફરથી મહિલાઓની ભાગીદારી વધી છે, પરંતુ આ ટકાઉ નથી. જો સરકાર મફત ભેટોને રોકશે નહીં તો જીડીપી વૃદ્ધિ પર ગંભીર અસર પડશે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (આરબીઆઈ)એ પણ મફત ભેટો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. જોકે, કેટલાક નિષ્ણાતો માને છે કે આ યોજનાઓ તેમના દ્વારા આવરી લેવામાં આવતી 150 મિલિયનથી વધુ મહિલાઓના જીવનમાં પરિવર્તન લાવી રહી છે. તેઓ નાણાકીય સ્વતંત્રતાની ભાવના અનુભવી રહી છે.

મહિલાઓના સશક્તિકરણમાં આ યોજનાઓ કેટલી અસરકારક છે તે ભવિષ્યનો પ્રશ્ન છે. હાલમાં, પક્ષો ચૂંટણીમાં આગળ વધવા માટે તેમના પર આધાર રાખી રહ્યા છે. આવી યોજનાઓ લગભગ તમામ પક્ષોના ચૂંટણી ઢંઢેરામાં સામેલ છે. એકંદર બજેટનો ભાગ બની ગયા છે. પરિણામે, રાજ્યો પરનો બોજ સતત વધી રહ્યો છે. પીઆરએસ ઇન્ડિયાના અહેવાલ મુજબ, નવ રાજ્યોએ 2024-25માં ડીબીટી પર એક લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુ ખર્ચ કર્યા હતા, જેની અસર વિકાસ કાર્ય પર પડી રહી છે.

મધ્યપ્રદેશમાં લાડલી બહેન યોજના

આ યોજના 12.6 મિલિયન મહિલાઓને દર મહિને રૂ.1,500 આપે છે. નવેમ્બર 2025માં મુખ્યમંત્રી મોહન યાદવે એક જ ક્લિકથી રૂ.1,857 કરોડ ટ્રાન્સફર કર્યા. વાર્ષિક વધારાનો બોજ રૂ.3,810 કરોડ છે, જેનાથી રાજ્યનું દેવું આશરે રૂ.4 લાખ કરોડથી વધુ વધ્યું. આનાથી શિક્ષણ અને આરોગ્ય જેવા ક્ષેત્રોમાંથી ભંડોળ બીજે વાળવામાં આવી શકે છે.

દિલ્હીમાં મુખ્યમંત્રી મહિલા સન્માન યોજના

આ યોજનાને પાત્ર મહિલાઓને દર મહિને રૂ.1,000 મળે છે. 2025-26ના બજેટમાં સમાજ કલ્યાણ ક્ષેત્ર માટે રૂ.5,000 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે, જે કુલ બજેટના 58 ટકા છે. એસબીઆઈના એક અહેવાલમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે મહિલા-કેન્દ્રિત ડીબીટી યોજનાઓએ દિલ્હીના સરપ્લસ બજેટને ખાધમાં ફેરવી દીધું છે.

છત્તીસગઢમાં મહતારી વંદન યોજના

આ યોજના હેઠળ પરિણીત મહિલાઓને દર મહિને રૂ.1,000 મળે છે. ૨૦૨૪-૨૫ના બજેટમાં આ માટે રૂ.૩,૦૦૦ કરોડની જોગવાઈ છે, જે રાજ્યના બજેટના બે ટકા છે. પીએમ નરેન્દ્ર મોદીએ માર્ચ ૨૦૨૪માં તેને લોન્ચ કર્યું હતું. ૨૦૨૩માં ભાજપની જીતમાં તે એક મુખ્ય પરિબળ હતું. આ યોજના રાજ્યના કૃષિ અને માળખાગત ભંડોળને નબળી બનાવી રહી છે.