ભાત હોય, બિરયાની હોય કે સાદા ભાત... ભાત દરેક ભારતીયની થાળીમાં મુખ્ય વાનગી છે. ઉત્તરથી દક્ષિણ અને પૂર્વથી પશ્ચિમ ભારત સુધી, લાખો લોકો તેમના રોજિંદા આહારમાં કોઈને કોઈ સ્વરૂપમાં ભાતનો સમાવેશ કરે છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે એક ભારતીય સરેરાશ વર્ષમાં કેટલા ભાત ખાય છે? સરકારી આંકડા અને અહેવાલો દર્શાવે છે કે ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા ભાતનો વપરાશ કરતા દેશોમાંનો એક છે. ચાલો આ ડેટાના આધારે ભારતીય ખોરાકમાં ભાતના યોગદાનની હદ સમજીએ.

ડેટા શું કહે છે?

વિવિધ સંસ્થાઓ ભારતમાં ભાતના વપરાશ પર ડેટા પ્રદાન કરે છે, અને તેમની ગણતરી પદ્ધતિઓ અલગ અલગ હોય છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર એજન્સીના ફૂડ એન્ડ એગ્રીકલ્ચર ઓર્ગેનાઇઝેશન (FAO) આધારિત ડેટાબેઝ અને હેલ્ગી લાઇબ્રેરી જેવા પ્લેટફોર્મ અનુસાર, ભારતમાં વાર્ષિક માથાદીઠ ચોખાનો વપરાશ 80થી 100 કિલોની વચ્ચે છે.

સ્ટેટિસ્ટાના 2023ના સામૂહિક ડેટા દર્શાવે છે કે સરેરાશ વાર્ષિક ભાતનો વપરાશ દરરોજ 226 ગ્રામ અથવા આશરે 82 કિલો છે. જોકે, આ આંકડા રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉત્પાદન, નિકાસ-આયાત અને ઉપલબ્ધતાના આધારે તૈયાર કરવામાં આવે છે, જેને એપરન્ટ કન્ઝમ્પશન કહેવામાં આવે છે.

બીજી તરફ, ભારત સરકારના રાષ્ટ્રીય આંકડાકીય કાર્યાલય (NSO) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ ઘરગથ્થુ વપરાશ ખર્ચ સર્વે 2022-23, ઘરે-ઘરે જઈને કરવામાં આવેલા સર્વે પર આધારિત છે. આ સર્વે મુજબ, ગ્રામીણ ભારતમાં માથાદીઠ વાર્ષિક ચોખાનો વપરાશ આશરે 60-65 કિલો છે, જ્યારે શહેરી વિસ્તારોમાં, ચોખાનો વપરાશ 45-50 કિલોની વચ્ચે છે.

બે આંકડાઓ વચ્ચેનો તફાવત માપન પદ્ધતિથી ઉદ્ભવે છે. એક દેશમાં ચોખાની કુલ ઉપલબ્ધતાની ગણતરી કરે છે અને તેને વસ્તી દ્વારા વિભાજીત કરે છે, જેનાથી સરેરાશ અંદાજ મળે છે. બીજો એક ઘરે ઘરે જઈને કરવામાં આવતા સર્વેક્ષણ પર આધારિત છે જેમાં લોકોને પૂછવામાં આવે છે કે તેમણે કેટલા ચોખા ખાધા છે અથવા ખરીદ્યા છે. આ બંને વચ્ચેની થોડી વિસંગતતા સમજાવે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે બંને આંકડા ખોટા નથી, પરંતુ માપન પદ્ધતિઓ અલગ છે. તેથી, સ્ત્રોતના આધારે ભારતમાં માથાદીઠ વાર્ષિક ચોખાનો વપરાશ 60 થી 90 કિલોની વચ્ચે હોવાનો અંદાજ લગાવી શકાય છે.

ભારતીયો પહેલા કરતા ઓછા ચોખા ખાય છે

CEDA અભ્યાસ દર્શાવે છે કે 1993 થી, ગ્રામીણ અનાજનો વપરાશ દર મહિને 13.4 કિલોથી ઘટીને દર મહિને 9.4 કિલો થઈ ગયો છે. શહેરી વિસ્તારોમાં, વપરાશ દર મહિને 10.6 કિલોથી ઘટીને દર મહિને 8 કિલો થઈ ગયો છે. ચોખાની સાથે દૂધ, ઈંડા, માંસ, ફળો અને શાકભાજીનો વપરાશ વધ્યો છે. FAO ના અંદાજ મુજબ, આગામી વર્ષોમાં સમગ્ર વિશ્વમાં માથાદીઠ ચોખાનો વપરાશ થોડો વધવાની શક્યતા છે, પરંતુ ભારત જેવા દેશોમાં, પેટર્ન વધુ 'વૈવિધ્યસભર આહાર' તરફ આગળ વધી રહી છે, એટલે કે લોકો ભાત ખાશે પણ તેની સાથે અન્ય વસ્તુઓ પણ ખાશે.

કેટલા ભાત ખાવા જોઈએ?

દિલ્હીની એપોલો સ્પેક્ટ્રા હોસ્પિટલના ડાયેટ અને ન્યુટ્રિશન કન્સલ્ટન્ટ શ્રીમતી સહરે જણાવ્યું, "ભાત ભારતમાં મુખ્ય ખોરાક છે અને ઉર્જાનો સારો સ્ત્રોત છે કારણ કે તે કાર્બોહાઇડ્રેટ્સથી ભરપૂર છે. 18 વર્ષથી વધુ ઉંમરના સામાન્ય, સ્વસ્થ વ્યક્તિ માટે, દરરોજ લગભગ 150થી 250 ગ્રામ રાંધેલા ભાત પૂરતા છે." પુરુષોને વધુ ઉર્જાની જરૂર હોય છે, તેથી તેઓ 200થી 250 ગ્રામ ચોખા ખાઈ શકે છે, જ્યારે સ્ત્રીઓ માટે 150થી 200 ગ્રામ પૂરતા માનવામાં આવે છે.

જ્યારે ફિટનેસ ઉત્સાહીઓ 200થી 300 ગ્રામ ખાઈ શકે છે, જેઓ પોતાનું વજન નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે તેઓએ તેમના ભાતનું સેવન મર્યાદિત કરવું જોઈએ. આવા વ્યક્તિઓ માટે, દરરોજ 100 થી 150 ગ્રામ રાંધેલા ભાત પૂરતા છે." દાળ, શાકભાજી, સલાડ અથવા દહીં સાથે ભાત ખાવાથી સંતુલિત આહાર જળવાઈ રહે છે અને બ્લડ સુગરને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળે છે. વધુ પડતા ભાત ખાવાથી વજન વધવા અને મેટાબોલિક સમસ્યાઓનું જોખમ વધી શકે છે, તેથી સંતુલિત આહાર જાળવવો મહત્વપૂર્ણ છે.

ચોખા આટલા લોકપ્રિય કેમ છે?

ચોખાની લોકપ્રિયતા ફક્ત તેના સ્વાદને કારણે જ નહીં, પરંતુ તેની પોષક પ્રોફાઇલ અને સરળ રસોઈ પદ્ધતિને કારણે પણ છે. ચોખા રાંધવામાં સરળ અને ઝડપથી તૈયાર થાય છે, જેના કારણે તે કામદાર વર્ગમાં પ્રિય બને છે. જીમ અને ફિટનેસ ઉત્સાહીઓ પણ રોટલી કરતાં ભાત પસંદ કરે છે કારણ કે તે ઝડપથી પચે છે. આરોગ્ય નિષ્ણાતો માને છે કે લોકો ધીમે ધીમે સફેદ ચોખાને બદલે બ્રાઉન રાઇસ અથવા મલ્ટિગ્રેન રાઇસ તરફ વળી રહ્યા છે.

ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારોમાં ચોખાનો વપરાશ

શહેરી વિસ્તારો કરતાં ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ચોખાનો વધુ વપરાશ થાય છે. અશોક યુનિવર્સિટીના CEDA અભ્યાસ મુજબ, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં દર મહિને વ્યક્તિ દીઠ 5.3 કિલો અને દર વર્ષે આશરે 63 કિલો ચોખાનો વપરાશ થાય છે. શહેરી વિસ્તારોમાં આ વપરાશ ઓછો છે. બંગાળ અને ઓડિશા જેવા પૂર્વીય ભારતીય રાજ્યોમાં, આ વપરાશ દર મહિને 9-10 કિલો સુધી પહોંચે છે, પરંતુ પંજાબ અને હરિયાણામાં, લોકો ચોખા કરતાં વધુ ઘઉંનો ઉપયોગ કરે છે.

HCES 2023-24 ના ડેટા સૂચવે છે કે ચોખા ગ્રામીણ ખોરાકનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.

ભારતમાં સૌથી વધુ ચોખાનો વપરાશ ધરાવતા રાજ્યો

NSO ના ઘરગથ્થુ વપરાશ ખર્ચ સર્વે 2022-23 ના અહેવાલ મુજબ, સમગ્ર ભારતમાં આશરે 55.35 ટકા લોકો ચોખાનો ઉપયોગ કરે છે. સૌથી વધુ ચોખાનો વપરાશ ધરાવતા રાજ્યોમાં આસામ (95.93 ટકા), આંધ્રપ્રદેશ (92.22 ટકા), છત્તીસગઢ (92.24 ટકા), તમિલનાડુ (90.72 ટકા) અને તેલંગાણા (92.06 ટકા) છે. સૌથી ઓછો ચોખાનો વપરાશ ધરાવતા રાજ્યોમાં રાજસ્થાન (3.19 ટકા), હરિયાણા (9.77 ટકા), પંજાબ (11.60 ટકા), મધ્યપ્રદેશ (27.37 ટકા) અને ગુજરાત (31.42 ટકા)નો સમાવેશ થાય છે. વધુ પડતા ચોખા ખાવાથી કાર્બોહાઇડ્રેટનું સેવન વધે છે, જે ખાંડના સ્તરને અસર કરી શકે છે. તેથી, જ્યારે આપણે આંકડામાં આગળ હોઈ શકીએ છીએ, ત્યારે સ્વાસ્થ્ય કારણોસર જથ્થા પર ધ્યાન આપવું મહત્વપૂર્ણ છે.