બુધવારે ભારતીય શેરબજારમાં ઓઈલ એન્ડ નેચરલ ગેસ કોર્પોરેશન (ONGC), ઓઈલ ઈન્ડિયા અને સીમેક લિમિટેડ (Seamec) જેવી 'અપસ્ટ્રીમ' ઓઈલ કંપનીઓના શેરમાં મોટો કડાકો જોવા મળ્યો હતો. આ કંપનીઓના શેર અંદાજે 4% જેટલા તૂટી ગયા હતા, જેના કારણે રોકાણકારોની કરોડો રૂપિયાની સંપત્તિ ધોવાઈ ગઈ છે. આ ઘટાડા પાછળ વૈશ્વિક રાજકારણ અને સપ્લાયના બદલાતા સમીકરણો મુખ્ય જવાબદાર છે.

અમેરિકા-ઈરાન વાટાઘાટોથી તેલ 'સસ્તું' થયું
શેરબજારમાં આ ઘટાડાનું સૌથી મોટું કારણ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલી રાજદ્વારી વાટાઘાટો છે. જીનીવામાં બંને દેશો વચ્ચેની વાતચીતમાં સકારાત્મક પ્રગતિના અહેવાલોથી બજારમાં એવી અપેક્ષા જાગી છે કે મધ્ય-પૂર્વમાં ચાલી રહેલો તણાવ હવે ઓછો થશે. જો આ તણાવ ઘટે છે, તો તેલના સપ્લાયમાં અવરોધ આવવાનું જોખમ ઓછું થઈ જશે, જેને કારણે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ દબાયેલા રહ્યા છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડનો ભાવ ઘટીને 67 ડોલર પ્રતિ બેરલની આસપાસ આવી ગયો છે, જ્યારે અમેરિકન WTI ક્રૂડ 62 ડોલર પર ટ્રેડ થઈ રહ્યું છે. આ બંને કિંમતો છેલ્લા બે અઠવાડિયાના નીચલા સ્તરે પહોંચી ગઈ છે.

શા માટે કંપનીઓના શેર તૂટ્યા?
અપસ્ટ્રીમ કંપનીઓ (જેમ કે ONGC) જમીનમાંથી તેલ કાઢવાનું કામ કરે છે. જ્યારે તેલના ભાવ ઘટે છે, ત્યારે આ કંપનીઓને પ્રતિ બેરલ મળતી કમાણી ઓછી થઈ જાય છે. પરિણામે તેમનો નફો ઘટે છે અને નવા સંશોધનો (Exploration) માટેનું બજેટ પણ ખોરવાય છે. જોકે, આનાથી વિપરીત, તેલ શુદ્ધ કરતી ડાઉનસ્ટ્રીમ કંપનીઓ (રિફાઈનરીઝ) ને સસ્તું તેલ મળવાથી ફાયદો થતો હોય છે.

કઝાકિસ્તાનનો 'સપ્લાય શોક' અને અમેરિકાની ધમકી
તેલના ભાવ પર માત્ર ઈરાન જ નહીં, પણ કઝાકિસ્તાનની પણ અસર જોવા મળી છે. કઝાકિસ્તાનના ટેંગિઝ ઓઈલ ફિલ્ડમાં ઉત્પાદન ફરી શરૂ થઈ રહ્યું છે અને 23 ફેબ્રુઆરી સુધીમાં તે પોતાની પૂરી ક્ષમતાથી તેલ કાઢવાનું શરૂ કરશે. બજારમાં વધુ તેલ આવવાની અપેક્ષાએ ભાવ વધુ નીચે જઈ રહ્યા છે.

બીજી તરફ રાજકીય જોખમ હજુ પણ તોળાઈ રહ્યું છે. એવા અહેવાલો છે કે જો વાટાઘાટો નિષ્ફળ જશે, તો એપ્રિલના અંત સુધીમાં અમેરિકા દ્વારા ઈરાન પર સૈન્ય કાર્યવાહીની 65% શક્યતા છે. આ અનિશ્ચિતતાને કારણે રોકાણકારોમાં ડરનો માહોલ છે.

​​​​​​​નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જ્યાં સુધી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે કોઈ નક્કર અને અંતિમ સમજૂતી નહીં થાય, ત્યાં સુધી ઓઈલ માર્કેટમાં આ પ્રકારની ઉથલપાથલ ચાલુ રહેશે. અત્યારે 'વેઈટ એન્ડ વોચ' ની સ્થિતિમાં રહેવું રોકાણકારો માટે હિતાવહ છે.