દિવાળીના પાંચ દિવસીય પર્વનો સમાપન ભાઈબીજના તહેવાર સાથે થાય છે. કારતક માસના શુક્લ પક્ષની દ્વિતીયા તિથિએ ઉજવાતો આ તહેવાર ભાઈ-બહેન વચ્ચેના પ્રેમ, સ્નેહ અને અતૂટ સંબંધનું પ્રતીક છે. ભાઈબીજને ભાઈ દ્વિતિયા અને યમદ્વિતીયા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ દિવસે બહેન પોતાના ભાઈના લાંબા આયુષ્ય, સારા સ્વાસ્થ્ય અને સુખી જીવન માટે પૂજા-અર્ચના કરે છે. ભાઈ પણ બહેનને ભેટ આપીને તેના પ્રત્યેનો પ્રેમ વ્યક્ત કરે છે.
બહેનના હાથે ભોજન કરાવવાની પરંપરા
ભાઈબીજના દિવસે બહેનના ઘરે જઈને તેના હાથે ભોજન કરવાનું વિશેષ મહત્ત્વ માનવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, આ દિવસે બહેન પોતાના હાથે ભાઈને ભોજન કરાવે તો ભાઈનું આયુષ્ય વધે છે અને જીવનની મુશ્કેલીઓ દૂર થાય છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં બહેન ભાઈને ચોખા ખવડાવે છે. આ દિવસે બહેનના ઘરે ભોજન કરવું શુભ માનવામાં આવે છે. જો કોઈ વ્યક્તિને સગી બહેન ન હોય તો પિતરાઈ કે અન્ય સંબંધની બહેનના ઘરે ભોજન કરી શકે છે. બહેન ઉપલબ્ધ ન હોય તો ગાય કે નદીનું સ્મરણ કરીને તેમની નજીક બેસીને ભોજન કરવાની પરંપરા પણ કેટલીક જગ્યાએ જોવા મળે છે.
હથેળી પર ચોખા અને સિંદૂરથી પૂજાવિધિ
ભાઈબીજની પૂજામાં કેટલીક જગ્યાએ બહેન ભાઈની હથેળી પર ચોખાનું દ્રાવણ લગાવી તેના પર સિંદૂર ચઢાવે છે. ત્યારબાદ હાથ પર કોળાનાં ફૂલ, સોપારી અને ચલણ મૂકીને ધીમે ધીમે જળ અર્પણ કરવામાં આવે છે. આ દરમિયાન બહેનો ગંગા, યમુના, યમરાજ અને સુભદ્રાનું સ્મરણ કરતો પરંપરાગત મંત્ર બોલે છે.
'ગંગા પૂજે યમુનાને, યમી પૂજે યમરાજને, સુભદ્રા પૂજે શ્રીકૃષ્ણને, ગંગા-યમુનાનાં નીર વહે, મારા ભાઈનું આયુષ્ય વધે.'
આ મંત્ર દ્વારા બહેન પોતાના ભાઈના લાંબા આયુષ્ય અને રક્ષણ માટે પ્રાર્થના કરે છે. કેટલીક જગ્યાએ હથેળીની પૂજા કરતી વખતે સાપ, વાઘ અને વીંછી જેવા જીવોથી ભાઈનું રક્ષણ થાય તેવા ભાવ સાથે વિશેષ લોકમંત્ર પણ બોલવામાં આવે છે.
તિલક, આરતી અને કાલવો બાંધવાનું મહત્ત્વ
દેશના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં ભાઈબીજની ઉજવણીની રીતમાં થોડો ફેરફાર જોવા મળે છે. અનેક સ્થળોએ બહેન ભાઈના કપાળ પર કંકુ અને ચોખાનું તિલક કરે છે, આરતી ઉતારે છે અને તેની હથેળી પર કાલવો બાંધે છે. ત્યારબાદ ભાઈને માખણ અને સાકર અથવા મિશ્રી ખવડાવીને મોં મીઠું કરાવવામાં આવે છે. આ તમામ વિધિઓ ભાઈના સુખી જીવન અને રક્ષણ માટેની પ્રાર્થનાના ભાગરૂપે કરવામાં આવે છે.
સાંજે યમરાજના નામનો દીવો પ્રગટાવવાની પરંપરા
ભાઈબીજના દિવસે સાંજના સમયે બહેનો યમરાજના નામનો દીવો પ્રગટાવીને ઘરની બહાર રાખે છે. આ પરંપરાને યમદીપદાન સાથે જોડવામાં આવે છે. કેટલીક લોકમાન્યતાઓ અનુસાર, આ સમયે આકાશમાં ગરુડ પક્ષીનાં દર્શન થાય તો તેને શુભ સંકેત માનવામાં આવે છે. એવી માન્યતા છે કે ગરુડ બહેનની પ્રાર્થનાનો સંદેશ યમરાજ સુધી પહોંચાડે છે અને ભાઈના લાંબા આયુષ્ય માટે આશીર્વાદ મળે છે.
આમ, ભાઈબીજનો તહેવાર માત્ર તિલક, આરતી અને ભેટની આપ-લે પૂરતો મર્યાદિત નથી. વિવિધ પ્રદેશોમાં પ્રચલિત ધાર્મિક વિધિઓ અને લોકપરંપરાઓ દ્વારા બહેનો પોતાના ભાઈના સ્વાસ્થ્ય, સુરક્ષા અને દીર્ઘાયુષ્યની કામના કરે છે. ભાઈ-બહેન વચ્ચેના પ્રેમ અને લાગણીને વધુ મજબૂત બનાવતો આ તહેવાર ભારતીય સંસ્કૃતિની સુંદર પરંપરાઓમાં સ્થાન ધરાવે છે.