આર્થિક દૃષ્ટિએ ભારતીય ડાયસ્પોરા ભારત માટે એક મજબૂત પાવરહાઉસ સાબિત થયો છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાના આંકડા અનુસાર, 2024માં ભારતે 130 બિલિયન ડોલરથી વધુ રેમિટન્સ મેળવ્યા છે, જે જીડીપીના 3 ટકા કરતાં વધુ છે. વૈશ્વિક અસ્થિરતા, ક્રૂડ ઓઇલના વધતા ભાવો કે નિકાસમાં ઘટાડા જેવા સંજોગોમાં, ડાયસ્પોરા દ્વારા મોકલાતા નાણાં રૂપિયાને સ્થિર રાખવામાં ઢાલરૂપ સાબિત થાય છે. ખાસ કરીને કેરળ, પંજાબ અને ગુજરાત જેવા રાજ્યોમાં ડાયસ્પોરાની સંપત્તિએ વપરાશ, શિક્ષણ અને આરોગ્ય ક્ષેત્રોને નવી ઊર્જા આપી છે.

તથાપિ ‘બ્રેન ડ્રેઇન’ સામે ‘બ્રેન ગેઇન’ની ચર્ચા પણ એટલી જ મહત્વની છે. 2024માં 2 લાખથી વધુ લોકોએ ભારતીય નાગરિકતાનો ત્યાગ કર્યો, જેમાં મોટી સંખ્યામાં કુશળ વ્યાવસાયિકો અને ઉચ્ચ નેટવર્થ ધરાવતા લોકો સામેલ હતા. વધુ સારું જીવનધોરણ, બાળકોનું શિક્ષણ, સ્વચ્છ પર્યાવરણ અને કર પ્રણાલીની સ્પષ્ટતા વિદેશ જવાના મુખ્ય કારણો ગણાય છે. તેમ છતાં, સકારાત્મક સંકેત એ છે કે હવે ‘બ્રેન સર્ક્યુલેશન’ વધતું જોવા મળી રહ્યું છે. અનેક ભારતીયો મૂડી, અનુભવ અને વૈશ્વિક નેટવર્ક સાથે પાછા આવી ભારતમાં સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ટેક હબ સ્થાપિત કરી રહ્યા છે.

ડિપ્લોમેટિક સ્તરે પણ ડાયસ્પોરા ભારત માટે અઘોષિત રાજદૂત બની રહ્યો છે. અમેરિકામાં ‘હિન્દુ કોકસ’ અને યુકેમાં ભારતીય મૂળના સાંસદો ભારતના હિતમાં નીતિ વાતાવરણ ઘડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે. યુક્રેન યુદ્ધ દરમિયાન ‘ઓપરેશન ગંગા’ અને સુદાન કટોકટીમાં ‘ઓપરેશન કાવેરી’એ દર્શાવ્યું કે ભારત તેના નાગરિકો અને ડાયસ્પોરા માટે વૈશ્વિક સ્તરે કેટલી અસરકારક રીતે પ્રતિભાવ આપી શકે છે.

ખાડી દેશોમાં કાર્યરત લગભગ 90 લાખ ભારતીય બ્લુ-કોલર કામદારો પણ આર્થિક રીઢરૂપ છે, જે પોતાની આવકનો 60થી 75 ટકા ભાગ ભારત મોકલે છે. સાથે જ, ‘ડિજિટલ ડાયસ્પોરા’ સોશિયલ મીડિયા પર ભારતની સંસ્કૃતિ, હિતો અને ભૂ-રાજકીય દૃષ્ટિકોણને વૈશ્વિક સ્તરે મજબૂત રીતે રજૂ કરી રહ્યો છે. આ રીતે, આજનું પ્રવાસી ભારત ‘બ્રેન ડ્રેઇન’ નહીં, પરંતુ ‘બ્રેન પાવર’નું જીવંત ઉદાહરણ બની રહ્યું છે.