ભારતમાં ચોમાસાએ ફરી એકવાર જોર પકડ્યું છે અને દેશભરમાં ભારે વરસાદની પ્રબળ શક્યતાઓ દેખાઈ રહી છે. ૧૯ જુલાઈના રોજ ભારતીય અંતરિક્ષ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) ના હવામાન અવલોકન ઉપગ્રહ 'INSAT-3DR' દ્વારા લેવાયેલી સેટેલાઇટ છબીઓમાં એક મોટો ફેરફાર સામે આવ્યો છે. દેશના લગભગ બે તૃતીયાંશ એટલે કે ૬૦ થી ૭૦ ટકા ભૂમિ ભાગ પર ચોમાસાના ગાઢ વાદળો છવાયેલા જોવા મળ્યા છે. જમ્મુ-કાશ્મીરથી લઈને ગંગાના મેદાની વિસ્તારો, બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ અને ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો સુધી ચોમાસુ આ સમયે સંપૂર્ણપણે સક્રિય થઈ ગયું છે. હવામાન વિભાગ (IMD) આ બદલાતી પરિસ્થિતિ પર સતત નજર રાખી રહ્યું છે.​​​​​​​

ઉત્તર અને પૂર્વ ભારતમાં તોફાની વાદળોની જમાવટ

સેટેલાઇટ વિશ્લેષણ અનુસાર, સૌથી વધુ ગીચ અને ખતરનાક વાદળો પંજાબ, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળના આકાશમાં જોવા મળી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત અરબી સમુદ્રમાંથી આવતા ભેજયુક્ત પવનોને કારણે દક્ષિણ દ્વીપકલ્પમાં પણ વાદળોની લાંબી પટ્ટીઓ સર્જાઈ છે. જો કે, આ સમય દરમિયાન પશ્ચિમ રાજસ્થાન અને તમિલનાડુના કેટલાક ભાગોમાં આકાશ એકદમ સ્વચ્છ નોંધાયું છે. સેટેલાઇટની ઇન્ફ્રારેડ તસવીરોમાં જમ્મુ-કાશ્મીર અને ઉત્તરપૂર્વના વિસ્તારોમાં લાલ અને જાંબલી રંગના ઠંડા, ઊંચા તોફાની વાદળો સ્પષ્ટપણે દેખાય છે, જે આગામી સમયમાં ભારે વાવાઝોડા અને વરસાદની ગંભીર સ્થિતિ સૂચવે છે.

સેટેલાઇટ કેવી રીતે કરે છે વાદળોની તપાસ?

ઈસરો દ્વારા બનાવવામાં આવેલો INSAT-3DR ઉપગ્રહ પૃથ્વીની સપાટીથી ૩૬,૦૦૦ કિલોમીટર ઉપર ભૂસ્થિર ભ્રમણકક્ષામાં રહીને દર અડધા કલાકે દેશની વાસ્તવિક તસવીરો મોકલે છે. આ ઉપગ્રહમાં બે ખાસ કેમેરા કામ કરે છે. પ્રથમ 'દૃશ્યમાન ચેનલ' છે, જે સૂર્યપ્રકાશના પ્રતિબિંબથી વાદળોની જાડાઈ માપે છે (વાદળ જેટલું સફેદ, તેટલું વધુ જાડું). બીજો કેમેરો 'થર્મલ ઇન્ફ્રારેડ ચેનલ' છે, જે ગરમીના આધારે દિવસ-રાત વાદળની ઉપરની સપાટીનું તાપમાન માપે છે. વાદળ જેટલું ઊંચું અને ઠંડું હોય, તેટલું જ તે વધુ જોખમી માનવામાં આવે છે. ૧૯ જુલાઈની તસવીરમાં જમ્મુ-કાશ્મીરના વાદળોની ટોચનું તાપમાન શૂન્યથી ૮૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસ નીચે અને ઉત્તર પ્રદેશ-બિહારમાં શૂન્યથી ૫૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસ નીચે નોંધાયું હતું, જે હિંસક તોફાનોના સંકેત છે.

વાદળછાયા વાતાવરણ અને વરસાદનો સંબંધ

વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ, દેશના બે તૃતીયાંશ ભાગમાં વાદળો હોવાનો અર્થ એવો નથી કે બધી જગ્યાએ મુસળધાર વરસાદ પડશે. સામાન્ય કે હળવા વાદળો માત્ર ઝરમર વરસાદ આપે છે. ભારે અને તીવ્ર વરસાદ માત્ર એવા તોફાની વાદળો નીચે જ થાય છે જે વાતાવરણમાં ૧૫ કિલોમીટરની ઊંચાઈ સુધી પહોંચે છે અને દેશના દસમા ભાગ કરતાં પણ ઓછા વિસ્તારને આવરી લે છે. હાલમાં ઉત્તર ભારતમાં ચોમાસાનો પ્રવાહ ખૂબ સક્રિય હોવાથી જમ્મુ-કાશ્મીર, હિમાચલ, ઉત્તરાખંડ, પંજાબ, હરિયાણા, દિલ્હી અને બિહારમાં તીવ્ર વરસાદ પડી રહ્યો છે. મધ્ય ભારત અને પશ્ચિમ કિનારે અરબી સમુદ્રના ભેજવાળા પવનો અસર કરી રહ્યા છે, જ્યારે બંગાળની ખાડી હાલ શાંત છે.

આગામી દિવસો માટે વહીવટી તંત્ર અને ખેડૂતોને ચેતવણી

હવામાન વિભાગની આગાહી મુજબ, આગામી થોડા દિવસોમાં દેશના સક્રિય ચોમાસાવાળા વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ, વાવાઝોડા અને કરા પડવાની સંભાવના છે. નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પાણી ભરાવા, નદીઓમાં પૂર આવવા અને પહાડી વિસ્તારોમાં ભૂસ્ખલન (લેન્ડસ્લાઇડ) થવાનું જોખમ વધી ગયું છે. શહેરોમાં ડ્રેનેજ સિસ્ટમ પર દબાણ વધશે, તેથી નાગરિકોને કટોકટી વિના બહાર ન નીકળવા સલાહ અપાઈ છે. ખેડૂતોને પણ પોતાના પાકના રક્ષણ માટે જરૂરી પગલાં લેવા સૂચના અપાઈ છે. ઈસરોની આ આધુનિક સેટેલાઇટ ટેકનોલોજીના કારણે હવામાન વિભાગ વાસ્તવિક સમયમાં સચોટ ચેતવણીઓ જારી કરી રહ્યું છે, જેનાથી જાનમાલનું નુકસાન ઘટાડવામાં મોટી મદદ મળી રહી છે.