ભારત સરકારના કેન્દ્રીય કાયદા મંત્રાલયે અડધી રાતે એક મહત્ત્વપૂર્ણ નોટિફિકેશન જાહેર કરીને 'નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ' (મહિલા અનામત કાયદો) ને 16 એપ્રિલ 2026 થી અમલમાં લાવવાની જાહેરાત કરી છે. સપ્ટેમ્બર 2023 માં સંસદ દ્વારા પસાર કરાયેલા આ 106માં બંધારણીય સુધારા હેઠળ લોકસભા અને રાજ્યની વિધાનસભામાં મહિલાઓ માટે એક-તૃતીયાંશ (33%) બેઠકો અનામત રાખવાની જોગવાઈ છે.

કાયદો અમલમાં આવ્યો હોવા છતાં, વર્તમાન લોકસભામાં મહિલાઓને તેનો લાભ તરત મળી શકશે નહીં. અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ અનામત આગામી વસ્તી ગણતરી બાદ થનારા સીમાંકનની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા પછી જ લાગુ થશે. હાલમાં સંસદમાં જે ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય આ અનામતને 2029 ની ચૂંટણી થી અમલમાં લાવવાનો છે. 16 એપ્રિલથી અમલીકરણ પાછળ અધિકારીઓએ માત્ર 'તકનીકી કારણો' હોવાનું જણાવ્યું છે. આ કાયદો લાગુ થવા છતાં વર્તમાન લોકસભામાં મહિલાઓને તેનો લાભ તુરંત નહીં મળી શકે. મહિલાઓ માટે અનામત આગામી વસતી ગણતરીના આધારે સીમાંકનની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ જ લાગુ થઈ શકશે.

જોકે, હજુ સુધી એ જાણી શકાયું નથી કે આ 2023નો કાયદો 16 એપ્રિલથી અમલમાં આવવા માટે શા માટે સૂચિત કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે સંસદ હાલમાં કાયદામાં સુધારો કરીને 2029 માં તેનો અમલ કરવો કે નહીં તે અંગે ચર્ચા કરી રહી છે.

એક અધિકારીએ કાયદાના અમલીકરણ માટે "ટેકનિકલ કારણો" ટાંક્યા, પરંતુ વિસ્તૃત માહિતી આપી નહીં. તેમણે જણાવ્યું હતું કે કાયદો દેશભરમાં લાગુ કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં, વર્તમાન ગૃહમાં અનામત વ્યવસ્થા લાગુ કરી શકાતી નથી. આરક્ષણની સ્થિતિ અંગે, અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે આગામી વસ્તી ગણતરીના આધારે સીમાંકન પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા પછી જ મહિલાઓ માટે અનામત લાગુ કરી શકાય છે.

2034 પહેલાં અમલમાં મૂકી નહિ શકાય

અગાઉની સરકારી સૂચનામાં જણાવાયું હતું કે, "બંધારણ (એકસો સોળમો સુધારો) અધિનિયમ, 2023 ની કલમ 1 ની પેટા-કલમ (2) દ્વારા આપવામાં આવેલી સત્તાઓનો ઉપયોગ કરીને, કેન્દ્ર સરકાર, તેના તરફથી, આથી 16 એપ્રિલ, 2026 ના દિવસને તે તારીખ તરીકે નિયુક્ત કરે છે કે જેના પર ઉપરોક્ત અધિનિયમની જોગવાઈઓ અમલમાં આવશે." સપ્ટેમ્બર 2023 માં, સંસદે નારી શક્તિ વંદન કાયદો (જે સામાન્ય રીતે મહિલા અનામત બિલ તરીકે ઓળખાય છે) પસાર કર્યો હતો. આને વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ વધારવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવતું હતું.

૨૦૩૪માં જ લાગુ થઇ શકે તેમ છે

2023નો મહિલા અનામત કાયદો તેના ટેકનીકલ મુદ્દાને લીધે ૨૦૩૪માં જ લાગુ થઇ શકે તેમ છે. 2023 ના કાયદા હેઠળ, આ અનામત પ્રણાલી 2034 પહેલા લાગુ કરી શકાતી નથી, કારણ કે તે 2027 ની વસ્તી ગણતરી પછી સીમાંકન પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવા સાથે જોડાયેલી હતી.

અડધી રાતે લાગુ કરવું વિચિત્ર: કોંગ્રેસ

આ દરમિયાન, કોંગ્રેસ પાર્ટીએ ગુરુવારે સરકારના નોટિફિકેશનને "એકદમ વિચિત્ર" ગણાવ્યું હતું, અને કહ્યું હતું કે તે બિલમાં સુધારાઓ પર ચર્ચા અને મતદાન થઈ રહ્યું હતું ત્યારે આવ્યું હતું. કોંગ્રેસના સંદેશાવ્યવહારના પ્રભારી મહાસચિવ જયરામ રમેશે કહ્યું, "આ એકદમ વિચિત્ર છે. સપ્ટેમ્બર 2023 માં પસાર થયેલ શક્તિ વંદન કાયદો આજે અમલમાં આવ્યો છે, જ્યારે તેમાં સુધારાઓ પર ગૃહમાં ચર્ચા થઈ રહી છે અને શુક્રવારે મતદાન થયું છે. મને સંપૂર્ણપણે આઘાત લાગ્યો છે."

નોટિફિકેશનના મુખ્ય મુદ્દાઓ

સૂચના તારીખ: 16 એપ્રિલ, 2026.

આરક્ષણ: લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં 33% મહિલા અનામત

અમલીકરણ પ્રક્રિયા: વસ્તી ગણતરી અને સીમાંકન પછી, જે 2029 ની લોકસભા ચૂંટણી માટે અપેક્ષિત છે

કાર્યકાળ: અનામત 15 વર્ષ માટે માન્ય રહેશે

એસસી/એસટી ક્વોટા: અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ માટે અનામત બેઠકોમાં મહિલાઓ માટે 33% અનામત રહેશે.