૮ નવેમ્બર... ૨૦૧૬ ની રાત હતી જ્યારે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ રાષ્ટ્રને સંબોધન કરતી વખતે એક એવી જાહેરાત કરી હતી જેનાથી સમગ્ર દેશમાં હડકંપ મચી ગયો હતો. તે જાહેરાત નોટબંધી સાથે સંબંધિત હતી. રાત્રે ૮ વાગ્યે, પીએમ મોદીએ અચાનક રાષ્ટ્રને સંબોધન કર્યું અને ૫૦૦ અને ૧૦૦૦ રૂપિયાની નોટો બંધ કરવાની જાહેરાત કરી.આ નોટબંધીને નવ વર્ષ વીતી ગયા છે.500 અને 1000 રૂપિયાની નોટો પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો એકમાત્ર હેતુ ભારતમાં કાળા નાણાંને દૂર કરવાનો અને ભ્રષ્ટાચારને કાબુમાં લેવાનો હતો. ડિજિટલ અર્થતંત્રને પ્રોત્સાહન આપવામાં પણ નોટબંધીએ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. ત્યાં સુધી, ડિજિટલ ચુકવણી વપરાશકર્તાઓની મર્યાદિત સંખ્યામાં જ તેમની ઍક્સેસ હતી. નવ વર્ષ પછી, નાની દુકાનોમાં પણ ઓનલાઈન ચુકવણી એક સામાન્ય પ્રથા બની ગઈ છે.

માત્ર એક વર્ષમાં ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં વૃદ્ધિ

સંશોધન કંપનીના ડેટા અનુસાર, નોટબંધી પછી ડિજિટલ ચુકવણીનો સ્વીકાર ઝડપી રહ્યો છે. નોટબંધીના એક વર્ષમાં, ભારતના ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન જોવા મળ્યું. ૨૦૧૬ અને ૨૦૧૭ ની વચ્ચે, તફાવત એટલો નોંધપાત્ર હતો કે ૨૦૧૬ માં, યુપીઆઈ પર ફક્ત ૨૧ લાઇવ બેંકો હતી, જે ૨૦૧૭ સુધીમાં વધીને ૫૫ થઈ ગઈ. વપરાશકર્તાઓની સંખ્યા પણ વધી.

૧૯૪૬ થી ૨૦૨૩ સુધી નોટબંધી ક્યારે ક્યારે થઈ?

1.નોટબંધીના ઇતિહાસ પર નજર કરીએ, તો ભારતમાં અત્યાર સુધીમાં પાંચ વખત નોટબંધી અથવા નોટબંધી થઈ છે. ૧૯૪૬ માં, ૧૯૩૮ માં પહેલી વાર જારી કરાયેલી ૧૦,૦૦૦ રૂપિયાની નોટને નોટબંધી કરવામાં આવી હતી. ભારતીય રિઝર્વ બેંકના ચલણમાં આ સૌથી મોટી રકમ હતી. જોકે, આ નોટ ફરીથી જારી કરવામાં આવી હતી.

2.૧૯૭૮ માં નોટબંધી: આગામી અને બીજું નોટબંધી ૧૯૭૮ માં થયું, જે દરમિયાન ₹૧,૦૦૦, ₹૫,૦૦૦ અને ₹૧૦,૦૦૦ ની નોટો પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. આ પછી, નવેમ્બર 2000 માં, અટલ બિહારી વાજપેયી સરકારે ફરીથી 1000 રૂપિયાની નોટ જારી કરી.

3.2014 માં નોટબંધી: 2014 માં ત્રીજું નોટબંધી થયું. આ સમયગાળા દરમિયાન 2005 પહેલા જારી કરાયેલી નોટો પાછી ખેંચી લેવામાં આવી. 22 જાન્યુઆરી, 2014 ના રોજ, ભારતીય રિઝર્વ બેંકે 2005 પહેલા જારી કરાયેલી નોટો પાછી ખેંચવાની જાહેરાત કરી.

4. 2016 માં નોટબંધી: સૌથી યાદગાર નોટબંધીમાંની એક 8 નવેમ્બર, 2016 ના રોજ હતી, જ્યારે 500 અને 1000 રૂપિયાની નોટો પર અચાનક પ્રતિબંધની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી અને બધી નોટો પાછી ખેંચી લેવામાં આવી હતી. આ પછી, 500 રૂપિયાની નવી નોટો જારી કરવામાં આવી હતી. ગુલાબી રંગની 2000 રૂપિયાની નોટ પણ જારી કરવામાં આવી હતી. નવી 500 અને 2,000 રૂપિયાની નોટ જારી કરવાની પણ જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આ પગલાથી કાળા નાણાંને કાબુમાં લેવામાં મદદ મળશે અને આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ માટે ઉપયોગમાં લેવાતી નકલી અને ગેરકાયદેસર ચલણને રોકવામાં મદદ મળશે.

5.૨૦૨૩માં નોટબંધી: અત્યાર સુધીની પાંચમી અને છેલ્લી નોટબંધી ૨૦૨૩માં થઈ હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન, ૨૦૦૦ રૂપિયાની નોટો ચલણમાંથી પાછી ખેંચી લેવામાં આવી હતી. ભારતીય રિઝર્વ બેંકે ૧૯ મે, ૨૦૨૩ના રોજ ક્લીન નોટ પોલિસી હેઠળ ૨૦૦૦ રૂપિયાની નોટો પર પ્રતિબંધની જાહેરાત કરી હતી. બધી નોટોની વિનિમય પ્રક્રિયા ૩૦ સપ્ટેમ્બર સુધીમાં પૂર્ણ થઈ ગઈ હતી. જોકે નોટો થોડા સમય માટે ચલણમાં રહી હતી, પરંતુ હવે તે સંપૂર્ણપણે ચલણમાંથી બહાર થઈ ગઈ છે.