ભારતમાં ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવતી મૃત્યુદંડની સજા અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા થયા છે. હૈદરાબાદની નાલસર યુનિવર્સિટી ઓફ લો સાથે સંકળાયેલા ફોજદારી કાયદા સંશોધન જૂથ, સ્ક્વેર સર્કલ ક્લિનિક દ્વારા 10 વર્ષના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ટ્રાયલ કોર્ટ સ્તરે અન્યાયી દોષિત ઠરાવવા એ મૃત્યુદંડના કેસોમાં એક પેટર્ન બની ગઈ છે. છેલ્લા 10 વર્ષોમાં, દેશભરની સેશન્સ કોર્ટે 1,310 લોકોને મૃત્યુદંડની સજા ફટકારી છે. જોકે, આમાંથી માત્ર 70 સજાઓને હાઇકોર્ટ દ્વારા પુષ્ટિ આપવામાં આવી હતી. આ 70 કેસોમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે અત્યાર સુધીમાં 38 પર ચુકાદો આપ્યો છે, અને એક પણ મૃત્યુદંડની સજાને સમર્થન આપ્યું નથી.

31 ડિસેમ્બર સુધીમાં, દેશમાં 574 લોકો ફાંસીની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. અહેવાલ મુજબ, 2016 પછી કોઈપણ કેલેન્ડર વર્ષના અંતે મૃત્યુદંડની સજા પામેલા લોકોની આ સૌથી વધુ સંખ્યા છે. છેલ્લા 10 વર્ષોમાં, ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા 364 લોકોને મૃત્યુદંડની સજા ફટકારવામાં આવી હતી પરંતુ અપીલ કોર્ટ દ્વારા નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.

૨૦૨૫માં, સેશન્સ કોર્ટે ૯૪ કેસોમાં ૧૨૮ લોકોને મૃત્યુદંડની સજા ફટકારી હતી. ૨૦૨૫માં, હાઈકોર્ટે ૨૫ ટકાથી વધુ કેસોમાં મૃત્યુદંડની સજાને નિર્દોષ જાહેર કરી હતી. ૨૦૨૫માં સુપ્રીમ કોર્ટે નક્કી કરેલા ૧૯ કેસોમાંથી ૧૦ કેસોમાં નિર્દોષ જાહેર થયા. સતત ત્રીજા વર્ષ (૨૦૨૩-૨૦૨૫) માટે, સુપ્રીમ કોર્ટે એક પણ મૃત્યુદંડની સજા ફટકારી નથી.

તાજેતરના વર્ષોમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે મૃત્યુદંડના કેસોમાં પ્રક્રિયાગત સલામતી પર ખાસ ભાર મૂક્યો છે. ૨૦૨૨માં, કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો હતો કે ટ્રાયલ કોર્ટોએ મૃત્યુદંડ લાદતા પહેલા આરોપીના મનોવૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન, પ્રોબેશન ઓફિસરના રિપોર્ટ અને જેલના આચાર રેકોર્ડને ધ્યાનમાં લેવો જોઈએ. ઓગસ્ટ ૨૦૨૫માં, વસંત સંપત દુપારે વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે મૃત્યુદંડ પહેલાં સજા પર અલગ સુનાવણી એ ન્યાયી ટ્રાયલના અધિકારનો એક આવશ્યક ભાગ છે.

૨૦૧૬ અને ૨૦૨૫ ની વચ્ચે, હાઈકોર્ટે મૃત્યુદંડની સજાની પુષ્ટિ કરતા લગભગ ચાર ગણા વધુ લોકોને નિર્દોષ જાહેર કર્યા. ૨૦૨૫ માં, હાઈકોર્ટે ૧૩૧ કેસોનો નિકાલ કર્યો, જેમાં લગભગ ૯૦% મૃત્યુદંડની સજા રદ કરવામાં આવી, બદલી કરવામાં આવી અથવા ફરીથી સુનાવણી માટે રિમાન્ડ પર મોકલવામાં આવી હતી.

જ્યારે હાઈકોર્ટ વધુ સતર્ક બની રહી છે, ત્યારે સેશન્સ કોર્ટોમાં કોઈ સુધારો જોવા મળતો નથી. ૨૦૨૫ માં, ટ્રાયલ કોર્ટોએ ૮૩ માંથી ૭૯ કેસોમાં ૨૦૨૨ ની સુપ્રીમ કોર્ટની માર્ગદર્શિકાનું પાલન કર્યું ન હતું. આ ૯૫.૧૮% કેસોમાં પાલન ન થયું હોવાનું દર્શાવે છે.

અહેવાલમાં ચેતવણી પણ આપવામાં આવી છે કે મૃત્યુદંડના વિકલ્પ તરીકે આજીવન કેદની સજા વધી રહી છે. દાયકાઓથી મુક્તિ વિના સજા એક ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે. આવી સજા માટે કોઈ સ્પષ્ટ અને સુસંગત માળખું નથી, જેના કારણે મનસ્વીતાનું જોખમ રહેલું છે.