ગુજરાતમાં ચોમાસાએ પોતાનું અત્યંત ઉગ્ર અને આક્રમક સ્વરૂપ બતાવ્યું છે. રાજ્યમાં માત્ર ૧૪ કલાકના ટૂંકા સમયગાળામાં જ અનેક વિસ્તારોમાં ૪૦૦ મિલીમીટર (આશરે ૧૬ ઈંચ)થી પણ વધુ મુશળધાર વરસાદ નોંધાયો છે. આ આકાશી આફતના કારણે નવસારીના ચીખલીમાં ૪૫૧ મિ.મી., અમદાવાદના ધોળકામાં ૪૪૦ મિ.મી., નવસારીના ખેરગામમાં ૪૩૧ મિ.મી., સુરતના ઉમરપાડામાં ૪૦૫ મિ.મી. અને વલસાડના ઉમરગાંવમાં ૩૬૫ મિ.મી. જેટલો વિક્રમી વરસાદ ખાબક્યો છે. આ અનરાધાર વરસાદના પરિણામે સમગ્ર દક્ષિણ ગુજરાતમાં નદીઓ બે કાંઠે છલકાઈ ગઈ છે, મુખ્ય રસ્તાઓ પાણીમાં ડૂબી ગયા છે અને વિશાળ ખેતરો તળાવમાં ફેરવાઈ ગયા છે. અનેક નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં જળબંબાકાર થતાં સામાન્ય જનજીવન ભારે ખોરવાયું છે. આ વરસાદ સામાન્ય ચોમાસા કરતાં ઘણો વધુ તીવ્ર અને વિનાશક સાબિત થઈ રહ્યો છે.

દુષ્કાળની ભીતિ વચ્ચે અતિવૃષ્ટિ: આગાહીઓ કેમ ખોટી પડી?

આ વિનાશક પરિસ્થિતિની વચ્ચે હવામાનશાસ્ત્રીઓ અને વૈજ્ઞાનિક જગતમાં એક ગંભીર ચર્ચા શરૂ થઈ છે. હવેથી કેટલાક મહિનાઓ પહેલાં વિશ્વભરમાં 'અલ નીનો' (El Niño) નો ભય એટલો પ્રબળ હતો કે લોકો અને નિષ્ણાતો ભારતમાં ગંભીર દુષ્કાળની શક્યતાથી ગભરાઈ ગયા હતા. સ્થાનિક આગાહી કરનારાઓથી લઈને અમેરિકન વૈજ્ઞાનિકો સુધીના તમામ નિષ્ણાતોએ કોમ્પ્યુટર મોડેલો ચલાવીને ભારતમાં વરસાદની ખાધ અને દુષ્કાળની ભીતિ દર્શાવી હતી. પરંતુ વાસ્તવિકતા તેનાથી સાવ વિપરીત નીકળી. ચોમાસાએ માત્ર સામાન્ય જ નહીં, પરંતુ અતિશય અને પૂર લાવે તેવો વરસાદ પાડ્યો છે. આ સ્થિતિએ વૈજ્ઞાનિકો સમક્ષ પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે કે તેઓ 'પેસિફિક ડેકાડલ ઓસિલેશન' (PDO) ની શક્તિ અને અસરોને કેમ ઓછો અંદાજ આપતા રહ્યા?

શું છે પેસિફિક ડેકાડલ ઓસિલેશન (PDO)?

પેસિફિક ડેકાડલ ઓસિલેશન (PDO) એ પેસિફિક મહાસાગરમાં દરિયાઈ સપાટીના તાપમાનમાં ફેરફાર થવાની એક લાંબા ગાળાની આબોહવાકીય પેટર્ન છે. આ પ્રક્રિયા ૨૦ થી ૩૦ વર્ષના દાયકાના ચક્રમાં થાય છે. તે સામાન્ય રીતે અલ નીનો અને લા નીના (ENSO) જેવી જ દરિયાઈ ઘટના છે, પરંતુ તેનો સમયગાળો ઘણો લાંબો હોય છે. ENSO નો પ્રભાવ સામાન્ય રીતે થોડા મહિનાઓથી લઈને બે વર્ષ સુધી રહે છે, જ્યારે PDO નો પ્રભાવ દાયકાઓ સુધી ચાલુ રહે છે. PDO માં મુખ્યત્વે બે તબક્કાઓ હોય છે. સકારાત્મક (Positive) તબક્કામાં ઉત્તરપૂર્વીય પેસિફિક મહાસાગરના કિનારાની નજીકનું પાણી ગરમ અને મધ્ય ઉત્તર પેસિફિક ઠંડુ હોય છે. જ્યારે નકારાત્મક (Negative) તબક્કામાં તેનાથી વિપરીત ઉત્તરપૂર્વીય કિનારો ઠંડો અને મધ્ય પ્રદેશ ગરમ હોય છે. હાલમાં PDO ખૂબ જ મજબૂત નકારાત્મક તબક્કામાં છે, જેના સૂચક મૂલ્યો ૧.૩ થી ૧.૬ ની આસપાસ નોંધાયા છે.

ભારતીય ચોમાસા સાથે PDO નો ગાઢ સંબંધ

મહાસાગરનું આ ચક્ર માત્ર સમુદ્રના તાપમાનમાં ફેરફાર કરતું નથી, પરંતુ હવાના દબાણ, પવનની દિશા અને સમગ્ર વૈશ્વિક વાતાવરણીય પરિભ્રમણને પણ ઊંડી અસર કરે છે. વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો સ્પષ્ટ દર્શાવે છે કે નકારાત્મક PDO તબક્કો ભારતીય ચોમાસાને ખૂબ મજબૂત બનાવે છે. તેનાથી ભારત તરફ આવતા ભેજયુક્ત પવનોનો પ્રવાહ વધે છે અને ચોમાસાની ખાડી વધુ સક્રિય બને છે, જે પશ્ચિમ પેસિફિક અને હિંદ મહાસાગરમાંથી વિપુલ પ્રમાણમાં ભેજ ખેંચે છે. પરિણામે દેશમાં સામાન્ય કરતાં વધુ અને ખાસ કરીને પશ્ચિમ ભારતના ગુજરાત જેવા રાજ્યોમાં અરબી સમુદ્રના ભેજને કારણે અતિભારે વરસાદ પડે છે. આનાથી વિપરીત, સકારાત્મક PDO ભારત માટે નબળા ચોમાસા અને દુષ્કાળનું કારણ બને છે.

આગાહી મોડેલોમાં PDO ને ઓછો આંકવાના મુખ્ય કારણો

આ વર્ષે તમામ આબોહવા મોડેલોએ મુખ્યત્વે અલ નીનો પર જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. અલ નીનો નબળો પડતાં લા નીનાની શક્યતા હોવા છતાં મોટાભાગના મોડેલો વરસાદની અછત દર્શાવતા હતા, પરંતુ મજબૂત નકારાત્મક PDO એ અલ નીનોની અસરોને ઓવરરાઈડ કરી દીધી. મોડેલોમાં PDO ને ઓછો આંકવાના મુખ્યત્વે ત્રણ કારણો છે: