ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) દ્વારા વર્ષ ૨૦૨૬ના દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાને લઈને ચિંતાજનક પૂર્વાનુમાન જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. હવામાન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, આ વર્ષે દેશમાં વરસાદનું પ્રમાણ સામાન્ય કરતા ઓછું રહેવાની શક્યતા છે. આ સમાચાર ખેડૂતો અને ગ્રામીણ અર્થતંત્ર માટે ચિંતાનો વિષય બન્યા છે, કારણ કે ભારતની ખેતીનો મોટો હિસ્સો સીધો ચોમાસાના વરસાદ પર નિર્ભર છે.

વરસાદના આંકડા અને LPA નો અંદાજ

IMD એ તેના લાંબા ગાળાના પૂર્વાનુમાન (Long Period Average - LPA) માં જણાવ્યું છે કે જૂનથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન દેશભરમાં સરેરાશ ૯૨ ટકા વરસાદ થવાની સંભાવના છે. સામાન્ય રીતે ૯૬ થી ૧૦૪ ટકાની વચ્ચેના વરસાદને 'સામાન્ય' માનવામાં આવે છે, પરંતુ ૯૨ ટકાનો આંકડો 'સામાન્યથી ઓછું' શ્રેણી દર્શાવે છે. હવામાન વૈજ્ઞાનિકોના મતે, આ અંદાજમાં ૫ ટકાની વધ-ઘટ થઈ શકે છે, એટલે કે વરસાદ ૮૭ થી ૯૭ ટકાની રેન્જમાં રહી શકે છે. ઉલ્લેખનીય છે કે ૧૯૭૧ થી ૨૦૨૦ વચ્ચેની સરેરાશ મુજબ દેશમાં ૮૭ સેમી વરસાદને આદર્શ ગણવામાં આવે છે.

અલ નીનોનું વધતું જોખમ

ચોમાસાને નબળું પાડવા પાછળનું મુખ્ય કારણ 'અલ નીનો' છે. એપ્રિલથી જૂન ૨૦૨૬ દરમિયાન પ્રશાંત મહાસાગરમાં સ્થિતિ તટસ્થ રહેશે, પરંતુ જૂન મહિના પછી અલ નીનો સક્રિય થવાની આશંકા છે. જ્યારે સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન વધે છે, ત્યારે તે ભારતના ચોમાસું પવનોને નબળા પાડે છે. જો અલ નીનો સંપૂર્ણપણે પ્રભાવી બનશે, તો ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બરમાં વરસાદમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળી શકે છે, જે પાક માટે ખૂબ જ નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે.

શું 'ઇન્ડિયન ઓશન ડાયપોલ' (IOD) રાહત આપશે?

જોકે, તમામ પાસાં નકારાત્મક નથી. હિંદ મહાસાગરમાં સર્જાતી 'ઇન્ડિયન ઓશન ડાયપોલ' (IOD) ની સ્થિતિ હાલ તટસ્થ છે, પરંતુ ચોમાસાના બીજા ભાગમાં તે 'પોઝિટિવ' (સકારાત્મક) બનવાની શક્યતા છે. સકારાત્મક IOD ભારતીય ચોમાસા માટે આશીર્વાદરૂપ માનવામાં આવે છે. તે અલ નીનોની નકારાત્મક અસરોને અમુક અંશે ઘટાડી શકે છે. જો IOD મજબૂત બનશે, તો નબળા ચોમાસાની અસર ઓછી થઈ શકે છે અને કેટલાક વિસ્તારોમાં રાહત મળી શકે છે.

પ્રાદેશિક અસમાનતા અને ગરમીનો પ્રકોપ

આગામી ચોમાસામાં વરસાદનું વિતરણ અસમાન રહેવાની શક્યતા છે. પૂર્વોત્તર ભારત, ઉત્તર-પશ્ચિમના કેટલાક ભાગો અને દક્ષિણ ભારતના દ્વીપકલ્પમાં સામાન્ય અથવા તેનાથી વધુ વરસાદની આશા છે. જોકે, મધ્ય ભારત અને પશ્ચિમ ભારતના રાજ્યોમાં વરસાદની અછત વર્તાઈ શકે છે. આ સાથે જ ચોમાસા પૂર્વે અને ચોમાસા દરમિયાન અસહ્ય ગરમી અને હીટવેવની સ્થિતિ પણ સર્જાઈ શકે છે, જે સામાન્ય જનજીવનને પ્રભાવિત કરશે.

બરફનું આવરણ અને અન્ય કુદરતી પરિબળો

હવામાન વિભાગે અન્ય એક મહત્વનું પાસું પણ રજૂ કર્યું છે. જાન્યુઆરીથી માર્ચ ૨૦૨૬ દરમિયાન ઉત્તર ગોળાર્ધ અને યુરેશિયામાં બરફનું પ્રમાણ સામાન્ય કરતા ઓછું નોંધાયું છે. વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી આ એક સાનુકૂળ સંકેત છે. ઓછો બરફ જમીન અને સમુદ્ર વચ્ચેના તાપમાનના તફાવતને વધારે છે, જે ચોમાસું પવનોને ભારત તરફ ખેંચવામાં મદદરૂપ થાય છે. આ પરિબળ અલ નીનો સામે રક્ષણ આપવા માટે પૂરતું હશે કે કેમ તે જોવું રહ્યું.

અર્થતંત્ર અને કૃષિ ક્ષેત્ર પર અસર

ભારતના જીડીપીમાં કૃષિનો મહત્વનો ફાળો છે. જો વરસાદ ૯૨ ટકાથી ઓછો રહેશે, તો ખરીફ પાક જેવા કે ડાંગર, મકાઈ, કપાસ અને મગફળીના ઉત્પાદન પર અસર પડી શકે છે. જળાશયોમાં પાણીનું સ્તર ઘટવાથી રવી પાકની સિંચાઈ અને પીવાના પાણીની સમસ્યા પણ સર્જાઈ શકે છે. ગ્રામીણ માંગ ઘટવાને કારણે એકંદર અર્થતંત્રમાં મંદી આવવાની ભીતિ પણ રહેલી છે.

આગામી અપડેટની રાહ

ભારતીય હવામાન વિભાગ મે ૨૦૨૬ના અંતમાં ચોમાસા અંગેનું બીજું અપડેટ જાહેર કરશે. આ બીજા પૂર્વાનુમાનમાં જૂન મહિનામાં વરસાદ ક્યારે બેસશે અને કયા રાજ્યમાં કેટલો વરસાદ થશે તેની વધુ સચોટ માહિતી મળશે. હાલના તબક્કે, સરકારી તંત્ર અને ખેડૂતોએ સંભવિત પાણીની અછતને ધ્યાનમાં રાખીને આયોજન કરવાની જરૂર છે.

વર્ષ ૨૦૨૬નું ચોમાસું અલ નીનો અને આઈઓડી (IOD) ના 'ખેંચતાણ' વચ્ચે પસાર થવાનું છે. જોકે પ્રારંભિક સંકેતો ચિંતાજનક છે, પરંતુ કુદરતી પરિબળોમાં થતા ફેરફારો હજુ પણ સ્થિતિ સુધારી શકે છે. અત્યારે તો દેશભરની નજર આકાશ અને હવામાન વિભાગના આગામી બુલેટિન પર ટકેલી છે.