આ વખતે, ભારતમાં નકલી દવાઓ અને ગેરકાયદેસર ઉત્પાદનના વધતા જતા નેટવર્કનું કેન્દ્રબિંદુ સૌથી મહત્વપૂર્ણ રેબીઝ રસી બની છે. નકલી તરીકે જીવલેણ ચેપ સામે રક્ષણ આપવા માટે રચાયેલ રસીની શોધ હેલ્થ સિસ્ટમ અને જાહેર સલામતી અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. આ સમગ્ર મામલો 'અભયરાબ' સાથે સંબંધિત છે, જે ભારતમાં હડકવાની સારવાર માટે સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી રસી છે.

આ ઇન્ડિયન ઇમ્યુનોલોજિકલ લિમિટેડ (આઈઆઈએલ) દ્વારા તેના હ્યુમન બાયોલોજિકલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. ભારતના સ્થાનિક હડકવાની રસી બજારમાં એકલા આઈઆઈએલનો હિસ્સો આશરે 40 ટકા છે. 22 એપ્રિલ, 2026ના રોજ દિલ્હી પોલીસ ક્રાઇમ બ્રાન્ચ અને દિલ્હી ડ્રગ્સ કંટ્રોલ ડિપાર્ટમેન્ટે મુખર્જી નગરમાં એક લાઇસન્સ વિનાના રહેણાંક પરિસરમાં દરોડા પાડ્યા હતા. ઘટનાસ્થળેથી 'અભયરાબ' લેબલ અને બેચ નંબર કેઈ25012 ધરાવતી ઘણી બોટલોઓ જપ્ત કરવામાં આવી હતી. આ કેસના સંદર્ભમાં ચાર લોકોની પણ ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.

જ્યારે જપ્ત કરાયેલા નમૂનાઓનું કસૌલીમાં સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ લેબોરેટરી (સીડીએલ) ખાતે પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું ત્યારે તેઓ પોટેન્સી ટેસ્ટમાં નિષ્ફળ ગયા હતા. સીડીએલ એ તેમને માનક ગુણવત્તાના નથી અને ખોટી રીતે લેબલ કરેલા જાહેર કર્યા હતા. જપ્ત કરાયેલી બોટલોમાં મૂળ બોટલોની તુલનામાં પેકેજિંગ, લેબલિંગ, આર્ટવર્ક, ક્યુઆર-કોડ ચકાસણી, કેપ રંગ અને લાઇસન્સ વિગતોમાં ઘણી વિસંગતતાઓ જોવા મળી હતી.

આઈઆઈએલ એ જપ્ત કરાયેલી બોટલોનું ઉત્પાદન કરવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કર્યો છે. કંપનીના જણાવ્યા અનુસાર, મૂળ કેઈ25012 બેચમાં 83,370 બોટલો હતી. તમામ જરૂરી ગુણવત્તા પરીક્ષણો પાસ કર્યા પછી, તે સાતમી નવેમ્બર, 2025ના રોજ અધિકૃત વિતરણ નેટવર્ક દ્વારા બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. સીડીએસસીઓએ પણ પુષ્ટિ આપી છે કે મૂળ કેઈ25012 બેચનો કોઈ ભાગ નિકાસ કરવામાં આવ્યો ન હતો. તપાસમાં બહાર આવ્યું છે કે મૂળ આઈઆઈએલ બેચ ખામીયુક્ત ન હતી, પરંતુ, મૂળ બેચ નંબરનો ઉપયોગ કરીને બદમાશો દ્વારા ઉત્પાદિત નકલી રસી હતી.

નકલી અભયરેબ સપ્લાય થવાનો આ પહેલો કિસ્સો નથી. પરંતુ ડિસેમ્બર 2025માં ઓસ્ટ્રેલિયાના ઇમ્યુનાઇઝેશન પરના ટેકનિકલ સલાહકાર જૂથે ભારતમાં બીજી નકલી અભયરેબ બેચ (કેએ24014)ના અહેવાલો મળ્યા બાદ ચેતવણી જારી કરી હતી. નવેમ્બર 2023 પછી ભારતમાં આ રસી મેળવનારા મુસાફરોને સાવચેતી તરીકે ઓસ્ટ્રેલિયામાં રિપ્લેસમેન્ટ ડોઝ લેવાની સલાહ આપવામાં આવી હતી. મુખ્ય ભારતીય શહેરોમાં નકલી ડોઝ મળી આવ્યા બાદ દિલ્હી ડ્રગ્સ કંટ્રોલ વિભાગે માર્ચ 2025 માં એક સલાહ પણ જારી કરી હતી.

એકવાર હડકવાના લક્ષણો દેખાય, પછી આ રોગ લગભગ 100 ટકા જીવલેણ હોય છે. ભારતમાં દર વર્ષે પ્રાણીઓના કરડવાના આશરે 90 થી 91 લાખ કેસ નોંધાય છે, અને સરેરાશ 5,726 લોકો હડકવાથી મૃત્યુ પામે છે.

જો કોઈ દર્દીને પ્રાણીના કરડવા પછી હલકી ગુણવત્તાવાળી અથવા પાણીયુક્ત નકલી રસી આપવામાં આવે છે તો તે માને છે કે તે સુરક્ષિત છે, પરંતુ શરીરમાં એન્ટિબોડી ઉત્પાદનના અભાવને કારણે તેનું મૃત્યુ થઈ શકે છે.

રાષ્ટ્રીય માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને ન્યુરોસાયન્સિસ સંસ્થાના સંશોધકોએ રસીકરણ છતાં 89 મૃત્યુની વિગતવાર તપાસ હાથ ધરી હતી. તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે સારવાર (રસીકરણ) નિષ્ફળ ગઈ માત્ર ત્રણ કિસ્સાઓમાં. મોટાભાગના મૃત્યુ પ્રોટોકોલમાં બેદરકારીને કારણે થયા હતા, જેમ કે ઘાને તાત્કાલિક અને યોગ્ય રીતે ધોવામાં નિષ્ફળતા, સમયસર રસી આપવામાં નિષ્ફળતા, અથવા ગંભીર કિસ્સાઓમાં રેબીઝ ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન આપવામાં નિષ્ફળતા મળી હતી. આનો અર્થ એ છે કે સાચી અને અસલી રસીની સાથે, સંપૂર્ણ સારવાર પ્રોટોકોલનું પાલન કરવું પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે.

'અભયરાબ' કેસથી ભારતમાં વધતા નકલી દવા સિન્ડિકેટનો પર્દાફાશ થયો છે. ઇન્ડિયન ફાર્માસ્યુટિકલ એલાયન્સ અનુસાર, નકલી દવા માફિયા હવે ફક્ત સામાન્ય ગોળીઓ જ નહીં, પરંતુ કેન્સર વિરોધી દવાઓ અને રેબીઝ જેવી જીવનરક્ષક રસીઓનું પણ મોટાપાયે ઉત્પાદન કરી રહ્યા છે. નકલી લોકો વાસ્તવિક સપ્લાયર્સ પાસેથી પેકેજિંગ સામગ્રી અને શાહી મેળવે છે, ક્યુઆર કોડની નકલ કરે છે અને હોલોગ્રાફિક સીલ ચોરી કરે છે. છૂટક વેપારીઓ અને વિતરકોને 60થી 80 ટકા ડિસ્કાઉન્ટ આપીને નકલી માલ બજારમાં વેચવામાં આવે છે. એએસપીએ-ક્રિસિલ ઇન્ટેલિજન્સ સ્ટેટ ઓફ કાઉન્ટરફીટીંગ ઇન ઇન્ડિયા 2025 રિપોર્ટ અનુસાર, ગ્રાહકોનો અંદાજ છે કે બજારમાં વેચાતી આશરે 28% દવાઓ નકલી અથવા શંકાસ્પદ હોઈ શકે છે.

નકલી રેબીઝ રસીનો આ કેસ માત્ર નાણાકીય કે વ્યાપારી ગુનો નથી, પરંતુ હત્યાનો સીધો પ્રયાસ છે. ડ્રગ્સ કંટ્રોલર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયાએ તમામ રાજ્યોને શંકાસ્પદ બેચ કેઈ25012ના વેચાણ પર કડક દેખરેખ રાખવા નિર્દેશ આપ્યો છે. જો કે, જ્યાં સુધી ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટ દ્વારા નકલી ડ્રગ માફિયાઓને કડક સજા નહીં આપવામાં આવે અને સમગ્ર સપ્લાય ચેઇનમાં પારદર્શક ટ્રેક-એન્ડ-ટ્રેસ સિસ્ટમ લાગુ ન કરવામાં આવે ત્યાં સુધી સામાન્ય લોકોના જીવન જોખમમાં રહેશે.