ગુજરાત વિધાનસભામાં તાજેતરમાં ભારતના કોમ્પ્ટ્રોલર અને ઓડિટર જનરલ (CAG) નો વર્ષ 2024-25નો ઓડિટ અહેવાલ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ અહેવાલ મુજબ, ગુજરાતની આર્થિક સધ્ધરતાના પ્રતીક સમાન 'મહેસૂલી પુરાંત' (Revenue Surplus) માં ગત વર્ષની સરખામણીએ 43.41% નો મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. વર્ષ 2023-24માં જે પુરાંત રૂ. 33,477 કરોડ હતી, તે વર્ષ 2024-25માં ઘટીને રૂ. 18,943 કરોડ પર આવી ગઈ છે. આવકમાં ઘટાડો અને ખર્ચમાં થયેલો તોતિંગ વધારો રાજ્યની નાણાકીય સ્થિતિ માટે ચિંતાનો વિષય બન્યો છે.

જાહેર દેવાનો વધતો જતો બોજ

રાજ્યના નાણાકીય માળખા પર દેવાનો બોજ સતત વધી રહ્યો છે. રિપોર્ટ અનુસાર, ગુજરાતનું કુલ જાહેર દેવું હવે રૂ. 3.80 લાખ કરોડ ના આંકડાને સ્પર્શી ગયું છે. માત્ર એક જ વર્ષમાં રાજ્યના દેવામાં અંદાજે 22 હજાર કરોડ રૂપિયાનો વધારો થયો છે. જેમાં બજાર લોનનો હિસ્સો સૌથી વધુ એટલે કે રૂ. 3.11 લાખ કરોડ છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે રાજ્ય સરકારના દેવાની વૃદ્ધિનો દર 12.24% રહ્યો છે, જે આવકના સ્ત્રોતો કરતા વધુ ઝડપથી વધી રહ્યો હોય તેવું જણાય છે.

જીડીપી અને માથાદીઠ આવકમાં મોખરે

આર્થિક પડકારો વચ્ચે પણ ગુજરાતનું અર્થતંત્ર (GSDP) કદમાં સતત વધી રહ્યું છે. રાજ્યના જીડીપીનું કદ વધીને રૂ. 26.72 લાખ કરોડ થયું છે, જે ભારતની કુલ જીડીપીના આશરે 8% જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે. ગુજરાતના નાગરિકોની સરેરાશ માથાદીઠ આવક પણ રાષ્ટ્રીય સરેરાશ (રૂ. 2.34 લાખ) ની સરખામણીએ ઘણી વધારે એટલે કે રૂ. 3.66 લાખ નોંધાઈ છે. આ આંકડા સૂચવે છે કે વ્યક્તિગત સ્તરે રાજ્યમાં સમૃદ્ધિ વધી રહી છે.

વ્યાજની ચુકવણી અને આર્થિક શિસ્તનો પ્રશ્ન

સીએજીએ 'દેવાના ટકાઉપણા' (Debt Sustainability) અંગે ગંભીર ટિપ્પણી કરી છે. હાલમાં ગુજરાતનું કુલ દેવું રાજ્યના જીડીપીના 16.99% છે. ચિંતાજનક બાબત એ છે કે રાજ્ય સરકાર પોતાની કુલ મહેસૂલી આવકનો 12.82% જેટલો મોટો હિસ્સો માત્ર જૂના દેવાનું વ્યાજ ચૂકવવામાં વાપરી રહી છે. આનો સીધો અર્થ એ થાય છે કે વિકાસકાર્યો માટે વાપરવા જેવી રકમ વ્યાજ ભરવામાં ખર્ચાઈ રહી છે, જેના કારણે નવા બ્રિજ, રસ્તાઓ અને માળખાગત સુવિધાઓ માટે સરકારે ફરીથી બજારમાંથી વધુ ઋણ લેવાની ફરજ પડી રહી છે.

વહીવટી ક્ષતિઓ અને વપરાશ પ્રમાણપત્રોનો ભરાવો

વહીવટી સ્તરે પણ રિપોર્ટમાં કેટલીક ગંભીર ક્ષતિઓ ઉજાગર થઈ છે. વર્ષ 2002 થી 2024 સુધીના આશરે રૂ. 7,431.84 કરોડના 'વપરાશ પ્રમાણપત્રો' (Utilization Certificates) હજુ પણ પડતર છે. વર્ષોથી આટલી મોટી રકમનો હિસાબ બાકી હોવો તે રાજ્યની નાણાકીય શિસ્ત સામે મોટા પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. વધુમાં, 11,650 કરોડથી વધુની વધારાની ચુકવણીઓનું નિયમિતકરણ કરવાનું પણ બાકી છે, જે વહીવટી પ્રક્રિયામાં રહેલા વિલંબને સ્પષ્ટ કરે છે.

શહેરીકરણ અને સામાજિક સૂચકાંકો

ગુજરાત ઝડપથી શહેરીકરણ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. રાજ્યની 50.29% વસ્તી હવે શહેરોમાં વસે છે, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ (35.70%) કરતા ઘણી વધારે છે. સામાજિક રીતે પણ રાજ્ય 84.6% સાક્ષરતા દર સાથે દેશના અગ્રણી રાજ્યોમાં છે. ગરીબીના મામલે પણ ગુજરાતની સ્થિતિ રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા સારી છે. નીતિ આયોગના ડેટા મુજબ ગુજરાતમાં ગરીબી દર 11.66% છે, જે ભારતની સરેરાશ (14.96%) કરતા ઓછી છે.

આરોગ્યમાં સુધારો પણ 'જાતિ પ્રમાણ' માં પીછેહઠ

આરોગ્ય ક્ષેત્રે ગુજરાતે નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. 1000 જીવિત જન્મ દીઠ બાળ મરણ દર 20 છે, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ 25 કરતા વધુ સારો છે. જો કે, સામાજિક દ્રષ્ટિએ સ્ત્રી-પુરુષના પ્રમાણ (Sex Ratio) માં ગુજરાત હજુ પણ પાછળ છે. ગુજરાતમાં 1,000 પુરુષો દીઠ માત્ર 904 સ્ત્રીઓ છે, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ (947) કરતા ઘણી ઓછી છે. આ આંકડો સામાજિક સંતુલન માટે ગંભીર ચેતવણી સમાન છે.

ગુજરાત મોડેલ માટે નિર્ણાયક સમય

સીએજીનો અહેવાલ સ્પષ્ટ કરે છે કે 'ગુજરાત મોડેલ' અત્યારે એક નિર્ણાયક વળાંક પર છે. એકબાજુ વધતું અર્થતંત્ર અને માથાદીઠ સમૃદ્ધિ છે, તો બીજી બાજુ ઘટતી મહેસૂલી પુરાંત અને વધતું દેવાનું વ્યાજ સરકાર માટે ચિંતાનો વિષય છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો આવનારા વર્ષોમાં વહીવટી શિસ્ત, આવકના નવા સ્ત્રોતો અને સામાજિક સૂચકાંકો (ખાસ કરીને જાતિ પ્રમાણ) પર ધ્યાન આપવામાં નહીં આવે, તો આર્થિક વિકાસનો પાયો નબળો પડી શકે છે. રાજ્ય સરકારે હવે નાણાકીય વ્યવસ્થાપનમાં અત્યંત સાવચેતી રાખવી પડશે જેથી વિકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટ્સ અટકી ન પડે.