ગુજરાતમાં શરદ પૂર્ણિમાની રાત્રે ચાંદનીના અજવાળામાં દૂધ-પૌંઆ ખાવાની પરંપરા સદીઓ જૂની અને ખૂબ જાણીતી છે. પરંતુ રાજ્યનું એક એવું શહેર પણ છે જ્યાં આ દિવસે દૂધ-પૌંઆ કરતાં 'ઊંધિયા'ની વધુ બોલબાલા રહે છે. નવાઈની વાત એ છે કે આ પરંપરા આજકાલની નહીં પરંતુ આશરે ૧૦૦ વર્ષ જૂની છે. વાત છે ભાવનગર શહેરની, જ્યાં શરદ પૂર્ણિમાનો તહેવાર આવે એટલે ઘેરઘેર ઊંધિયાની સોડમ ફેલાઈ જાય છે. અહીં લોકો વર્ષોથી આ અનોખી પરંપરા સાથે તહેવારની ધામધૂમથી ઉજવણી કરે છે.

ભાવનગરમાં શરદ પૂર્ણિમાએ ઊંધિયું ખાવાની પરંપરા આશરે એક સદીથી ચાલી આવે છે અને સમય જતાં તે લોકોના સાંસ્કૃતિક જીવનનો એક અવિભાજ્ય હિસ્સો બની ગઈ છે. આ ખાસ તહેવાર નજીક આવતાં જ શહેરના શાકભાજીના બજારોમાં ગ્રાહકોની ભારે ભીડ જોવા મળે છે. ઊંધિયું બનાવવા માટે વિવિધ પ્રકારના શાકભાજી, મસાલા અને અન્ય સામગ્રીની મોટાપાયે ખરીદી થાય છે. ખાસ કરીને તહેવારના એક દિવસ અગાઉથી જ ઘરોમાં શાકભાજી સાફ કરવાની અને સમારવાની કામગીરી શરૂ થઈ જાય છે. અનેક પ્રકાર શાકભાજી અને સ્વાદિષ્ટ મુઠિયાંનું મિશ્રણ હોવાથી તેને તૈયાર કરવામાં સમય અને મહેનત બંને વધુ લાગે છે, છતાં લોકો માટે આ મહેનત ઉજવણીનો જ એક આનંદદાયક ભાગ બની રહે છે.

આ અનોખી પરંપરાને વ્યાવસાયિક ઓળખ આપવામાં જાણીતા 'દવે દાદા મીઠાઈવાળા'નું નામ પણ વિશેષરૂપે જોડાયેલું છે. કિશનભાઈ દવેના જણાવ્યા અનુસાર તેમના દાદાએ આશરે ૧૦૦ વર્ષ પહેલાં ભાવનગરમાં ઊંધિયાનો વ્યવસાય શરૂ કર્યો હતો. સમય જતાં આ સ્વાદિષ્ટ વારસાને તેમની ચોથી પેઢી પણ આગળ વધારી રહી છે. ભાવનગરથી શરૂ થયેલો આ ઊંધિયાનો વ્યવસાય હવે સુરત સુધી વિસ્તર્યો છે અને ત્યાં પણ તેની વિવિધ શાખાઓ કાર્યરત છે. ખાસ કરીને સ્વાદિષ્ટ મુઠિયાં અને ગુણવત્તાસભર શાકભાજીના પરફેક્ટ મિશ્રણથી તૈયાર થતું ઊંધિયું લોકોમાં આકર્ષણનું મુખ્ય કેન્દ્ર બને છે.

જોકે, આ વર્ષે શરદ પૂર્ણિમાના તહેવારમાં ઊંધિયાનો સ્વાદ લોકોના ખિસ્સા પર થોડો ભારે પડી શકે તેમ છે. ઊંધિયું બનાવવા માટે જરૂરી એવા તમામ લીલા શાકભાજીના ભાવમાં મોટો ઉછાળો જોવા મળી રહ્યો છે. હાલ બજારમાં બટાકા ૧૦૦ રૂપિયાના ત્રણ કિલો મળી રહ્યા છે, જ્યારે ટામેટાં અને સરગવો ૬૦ રૂપિયા પ્રતિ કિલોના ભાવે વેચાઈ રહ્યા છે. આ ઉપરાંત ટીંડોળા, ગુવાર, ભીંડા અને રીંગણાંના ભાવ પણ ૭૦ રૂપિયા પ્રતિ કિલો સુધી પહોંચ્યા છે. ઊંધિયાનો મુખ્ય સ્વાદ ગણાતા લસણનો ભાવ ૨૫૦ ગ્રામના ૫૦થી ૬૦ રૂપિયા થઈ ગયો છે, જેના કારણે ગૃહિણીઓનું બજેટ ખોરવાયું છે.

માત્ર શાકભાજી જ નહીં, પરંતુ ઊંધિયું તૈયાર કરવા માટે વપરાતા અન્ય જરૂરી કાચા માલના ખર્ચમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. સીંગતેલ, રાંધણ ગેસ, ગરમ મસાલા અને સૂકામેવાના ભાવ વધવાને કારણે ઘરે ઊંધિયું બનાવવાનો કુલ ખર્ચ વધી રહ્યો છે. આ સિવાય શાકભાજી અને સામગ્રીના ટ્રાન્સપોર્ટેશન તેમજ મજૂરી ખર્ચમાં થયેલા વધારાની સીધી અસર વેપારીઓ પર પડી રહી છે. આ તમામ પરિબળોને ધ્યાનમાં રાખતાં આ વખતે બજારમાં મળતા તૈયાર ઊંધિયાના પ્રતિ કિલોના ભાવમાં પણ વધારો થવાની પૂરતી શક્યતા છે.

આમ, એક તરફ જ્યાં સમગ્ર ગુજરાતમાં લોકો દૂધ-પૌંઆ સાથે શરદ પૂર્ણિમાની ઉજવણી કરે છે, ત્યાં ભાવનગરમાં ઊંધિયું આ પવિત્ર તહેવારની એક વિશિષ્ટ ઓળખ બની ગયું છે. વધતી મોંઘવારી, શાકભાજીના આસમાને પહોંચેલા ભાવ અને વધતા બનાવટ ખર્ચ વચ્ચે પણ ભાવનગરવાસીઓનો આ સો વર્ષ જૂનો ઉત્સાહ ઓછો થયો નથી. લોકો માટે આ માત્ર ખાનપાનનો તહેવાર નથી, પરંતુ પેઢી દર પેઢી ચાલી આવતી પરંપરા અને પરિવાર સાથે આનંદ વહેંચવાનો એક અવસર છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે મોંઘવારીના આ તબક્કામાં પણ ભાવનગરમાં શરદ પૂર્ણિમાના દિવસે ઊંધિયાની કેટલી જમાવટ જોવા મળે છે.