ચીન અને પાકિસ્તાન હંમેશા એવું માનતા રહ્યા છે કે તેમની મિત્રતા દરેક ઋતુમાં ટકી રહે છે. ચીન પાકિસ્તાનનો સૌથી મોટો ભાગીદાર છે. પાકિસ્તાને CPEC જેવા પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા ચીનને અરબી સમુદ્ર સુધી પહોંચ પૂરી પાડી છે. જોકે, નવી દિલ્હીમાં બ્રિક્સ બેઠકમાં એક મહત્વપૂર્ણ ઘટનાક્રમ નોંધપાત્ર હતો. ચીન આ બેઠકમાં હાજર હતું, જેમાં 2025ના પહેલગામ હુમલાની નિંદા કરવામાં આવી હતી. આ બેઠકમાં આતંકવાદનો કડક જવાબ આપવાની પણ હાકલ કરવામાં આવી હતી. ઘોષણામાં 22 એપ્રિલ, 2025ના રોજ થયેલા હુમલાની નિંદા કરવામાં આવી હતી, જેમાં 26 લોકો માર્યા ગયા હતા. તેમાં સરહદ પારના આતંકવાદીઓ, આતંકવાદીઓને ભંડોળ પૂરું પાડનારાઓ અને તેમના ઠેકાણાઓ સામે કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. પાકિસ્તાનનું નામ લેવામાં આવ્યું ન હતું. ભારતના ઓપરેશન સિંદૂરને પણ સમર્થન આપવામાં આવ્યું ન હતું. તેમ છતાં, આ દસ્તાવેજ પર ચીનના હસ્તાક્ષર મહત્વપૂર્ણ છે. આ પ્રશ્ન ઉઠાવે છે: શું બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધો બદલાઈ રહ્યા છે?

ચીનની હાજરી શા માટે જરૂરી છે?

હકીકતમાં, પહેલગામનો ઉલ્લેખ નવો નહોતો. મે મહિનામાં, બ્રિક્સના વિદેશ પ્રધાનોએ પણ આ હુમલાની નિંદા કરી હતી. આ દિલ્હી માટે મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે ચીનને પાકિસ્તાનનો નજીકનો મિત્ર માનવામાં આવે છે. આ એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે ભારત અને ચીન 2020 માં ગાલવાન ખીણમાં થયેલી અથડામણ પછી સંબંધો સુધારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. શી જિનપિંગે નવી દિલ્હીની મુલાકાત લીધી હતી. ચીને ભારતની મુખ્ય સુરક્ષા ચિંતાઓને સંબોધતા એક નિવેદન પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આનો અર્થ એ નથી કે ચીને પાકિસ્તાનને છોડી દીધું છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે જ્યારે ચીનના પોતાના હિત જોખમમાં છે ત્યારે ચીન પાકિસ્તાનને ક્યાં સુધી ટેકો આપશે.

ચીનની સૌથી મોટી સમસ્યા શું છે?

એવું કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે ભારત બંને દેશો વચ્ચે તણાવનું મુખ્ય કારણ નથી. કારણ ચીની નાગરિકોની સુરક્ષા છે. CPEC પર કામ કરતા ચીની કામદારો, ખાસ કરીને બલુચિસ્તાનમાં, વારંવાર હુમલા થઈ રહ્યા છે. આનાથી ચીન ગુસ્સે થયું છે. હવે, ચીન ખુલ્લેઆમ પાકિસ્તાનને સુરક્ષા સુધારવા માટે વિનંતી કરી રહ્યું છે. હુમલાઓ પછી કેટલાક પ્રોજેક્ટ્સ થોડા સમય માટે બંધ પણ કરવામાં આવ્યા હતા. 2026 માં પણ આવી જ સમસ્યા છે. ચીન CPEC 2.0 સાથે આગળ વધવા માંગે છે, પરંતુ સુરક્ષા પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. પાકિસ્તાને ચીની લોકો અને પ્રોજેક્ટ્સની સુરક્ષા સુધારવાનું વચન આપ્યું છે. આ જ કારણ છે કે સંબંધ તૂટ્યો નથી. પરંતુ CPEC અંગે સુરક્ષા ચિંતાઓ વધી રહી છે.

રોકાણ અંગે પ્રશ્નો

એવા અહેવાલો છે કે બંને દેશો વચ્ચે રોકાણ અંગે મતભેદો ઉભા થઈ રહ્યા છે. એક મોટી ચીની કંપનીએ પાકિસ્તાનની પાવર કંપનીને હસ્તગત કરવાની યોજના પાછી ખેંચી લીધી હોવાના અહેવાલ છે. તેનું કારણ ભંડોળના મુદ્દાઓ અને સુરક્ષા જોખમો છે. CPEC નોંધપાત્ર ચીની રોકાણ પર બનાવવામાં આવ્યું હતું. હવે, ચીન ફક્ત મિત્રતા ખાતર રોકાણ કરવા માંગતું નથી. તે પૈસા પરત મળશે કે નહીં અને કામ સુરક્ષિત છે કે નહીં તેનું નિરીક્ષણ કરી રહ્યું છે. પાકિસ્તાનને ચીનના પૈસાની જરૂર છે, પરંતુ દેવા અને સુરક્ષા ચિંતાઓથી ઝઝૂમી રહ્યું છે.

એ નોંધવું જોઈએ કે શાહબાઝ શરીફે મે 2026 માં ચીનની મુલાકાત લીધી હતી અને શી જિનપિંગ સાથે મુલાકાત કરી હતી. બંને પક્ષોએ મિત્રતા અને CPEC ને મજબૂત બનાવવા વિશે વાત કરી હતી. ચીને CPEC 2.0 માટે તેના સમર્થનનો પુનરોચ્ચાર કર્યો. પાકિસ્તાને સુરક્ષા સુધારવાનું વચન આપ્યું હતું. ઓગસ્ટમાં, બંને પક્ષોએ CPEC પર ચર્ચા કરી હતી. આનો અર્થ એ છે કે ચીન પીછેહઠ કરી રહ્યું નથી. તે પાકિસ્તાન પાસેથી વધુ માંગ કરી રહ્યું છે. કદાચ આ ચોક્કસ મુદ્દાઓ પર તણાવનું કારણ છે.

પાકિસ્તાન અને BRICS

પાકિસ્તાન 2023 સુધીમાં BRICS માં જોડાવા માંગે છે. તેણે ચીન અને રશિયા પાસેથી મદદ માંગી છે. જોકે, તેને બધા દેશોની સંમતિની જરૂર છે. ભારતનો વિરોધ એક મોટો અવરોધ છે. બ્રિક્સમાં જોડાવાથી પાકિસ્તાનને વધુ માન્યતા મળી શકે છે અને નવી શક્તિઓ સાથે વાતચીત કરવાની તક મળી શકે છે. ચીન અત્યાર સુધી ભારતના વિરોધને દૂર કરવામાં અસમર્થ રહ્યું છે. એવું લાગે છે કે ચીન પાકિસ્તાન સાથે સંબંધો જાળવવા અને ભારત સાથે સંબંધો સુધારવા માંગે છે.

પહેલગામના નિવેદન પાછળનું કારણ શું છે?

ચીનના પાકિસ્તાનમાં મુખ્ય હિતો છે. CPEC કાશ્મીરના તે ભાગમાંથી પસાર થાય છે જે પાકિસ્તાનના નિયંત્રણ હેઠળ છે. ગ્વાદર અરબી સમુદ્ર સુધી પહોંચ પૂરી પાડે છે. પાકિસ્તાન ભારતને પણ સંતુલિત કરે છે. જોકે, ચીનનો ભારત સાથે પણ નોંધપાત્ર વેપાર સંબંધ છે. તે સરહદ પર શાંતિ અને ભારત સાથે સારા સંબંધો ઇચ્છે છે. મોદી અને શી સંબંધો સુધારવા માટે કામ કરી રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં, ચીન દરેક મુદ્દા પર પાકિસ્તાનના સમર્થક તરીકે જોવા માંગતું નથી. તેથી, બ્રિક્સમાં પહેલગામની ચર્ચા આ દિશામાં નિર્દેશ કરે છે. ચીન દરેક મુદ્દા પર પાકિસ્તાનને ટેકો આપ્યા વિના તેનો ભાગીદાર રહી શકે છે.

શું સંબંધો બગડી રહ્યા છે?

પાકિસ્તાનમાં ચીની લોકો પર હુમલા સતત થઈ રહ્યા છે. CPEC સુરક્ષા નબળી છે. રોકાણના ફાયદા અસ્પષ્ટ છે. પ્રોજેક્ટ્સમાં વિલંબ થઈ રહ્યો છે. ચીન હવે નાણાં અને સુરક્ષા પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે. તે ભારત સાથે પણ સંબંધો સુધારવા માંગે છે. જોકે, કોઈ નોંધપાત્ર ફેરફાર થયો નથી. ચીન હજુ પણ પાકિસ્તાનને એક આવશ્યક ભાગીદાર માને છે. પાકિસ્તાન ચીનની સહાય પર ભારે નિર્ભર રહે છે. ચીન CPEC 2.0 ને સમર્થન આપી રહ્યું છે.

એ નોંધવું જોઈએ કે અગાઉ પાકિસ્તાને ચીનને ઍક્સેસ અને ટેકો પૂરો પાડ્યો હતો. ચીને પાકિસ્તાનને પૈસા, ટેકો અને સુરક્ષા પૂરી પાડી હતી. હવે, ચીન બદલામાં વધુ ઇચ્છે છે: તેના લોકોની સલામતી, તેના નાણાકીય સુરક્ષા અને તેની ક્રિયાઓનું સ્પષ્ટ ચિત્ર. તેથી, BRICS ખાતે પહેલગામનો ઉલ્લેખ મહત્વપૂર્ણ છે. પરંતુ એવું કહી શકાય નહીં કે ચીને પાકિસ્તાનને છોડી દીધું છે. મુદ્દો એ છે કે પાકિસ્તાન હવે એવું માની શકતું નથી કે જ્યારે પણ ભારત સાથે સંઘર્ષ થશે ત્યારે ચીન આપમેળે ભારત સામે ઊભું રહેશે. નવી દિલ્હી માટે આ સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત છે.