આજે થનારો સપ્ટેમ્બર સમપ્રકાશીય, પૃથ્વીની સૂર્યની આસપાસ વાર્ષિક ભ્રમણકક્ષામાં એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ અને રોમાંચક ખગોળીય સીમાચિહ્નરૂપ છે. ઉત્તર ગોળાર્ધમાં, તેને "પાનખર સમપ્રકાશીય" કહેવામાં આવે છે, જે પાનખર અને ઠંડી ઋતુના આગમનને ચિહ્નિત કરે છે. તેનાથી વિપરીત, દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં, તેને "વૈશ્વિક સમપ્રકાશીય" તરીકે ઉજવવામાં આવે છે, જે સુખદ હવામાન અને ફૂલોના ખીલવાનો સમય છે.

આ ઘટનાનું નામ લેટિન શબ્દો "એક્વાસ" અને "નોક્સ" પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જેનો શાબ્દિક અર્થ "સમાન રાત્રિ" થાય છે. પરંપરાગત રીતે, એવું માનવામાં આવે છે કે આ દિવસે, દિવસ અને રાત પૃથ્વી પર બરાબર બાર કલાક ચાલે છે. જો કે, વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી, આ ખ્યાલ સંપૂર્ણપણે સચોટ નથી.

સમપ્રકાશીય પાછળનું ખગોળશાસ્ત્ર વિજ્ઞાન

સમપ્રકાશીય શા માટે અને કેવી રીતે થાય છે તે સમજવા માટે, આપણે અવકાશમાં પૃથ્વીની સ્થિતિ અને ગતિનો અભ્યાસ કરવાની જરૂર છે. આપણો ગ્રહ તેના પરિભ્રમણના ધરી પર ઊભી રીતે ગોઠવાયેલ નથી, પરંતુ અવકાશમાં 23.5 ડિગ્રીના ખૂણા પર નમેલો છે.

પૃથ્વી તેની લંબગોળ ભ્રમણકક્ષામાં સૂર્યની આસપાસ ફરે છે, તેથી અવકાશમાં તેનો નમેલો રહે છે. આ સતત નમેલા નમેલા ભ્રમણકક્ષામાં ઉત્તરીય ગોળાર્ધ સૂર્ય તરફ વધુ નમેલું રહે છે (ઉનાળાની ગરમીનું કારણ બને છે) અથવા દક્ષિણ ગોળાર્ધ વર્ષના મોટાભાગના સમય માટે સૂર્ય તરફ વધુ નમેલું રહે છે.

જોકે, વર્ષમાં બરાબર બે વાર, માર્ચ અને સપ્ટેમ્બરમાં, પૃથ્વીની ધરી સૂર્ય તરફ કે તેનાથી દૂર નમેલી નથી. આ સંતુલિત સ્થિતિમાં, સૂર્યના કિરણો પૃથ્વીના વિષુવવૃત્ત પર સીધા લંબરૂપ પડે છે. આ ચોક્કસ ક્ષણે, પૃથ્વી પર દિવસ અને રાતને વિભાજીત કરતી કાલ્પનિક રેખા ઉત્તર અને દક્ષિણ ધ્રુવો બંનેમાંથી પસાર થાય છે, જેના કારણે બંને ગોળાર્ધ લગભગ સમાન સૂર્યપ્રકાશ મેળવે છે.

દિવસ અને રાત "લગભગ" સમાન કેમ છે?
સૂર્યપ્રકાશનું વૈશ્વિક વિતરણ સંતુલિત હોવા છતાં, મોટાભાગના સ્થળોએ બરાબર 12 કલાક દિવસનો પ્રકાશ હોતો નથી. સપ્ટેમ્બર સમપ્રકાશીય દિવસે પણ, પૃથ્વીના મોટાભાગના ભાગોમાં દિવસનો પ્રકાશ 12 કલાક કરતા થોડો વધુ સમય સુધી રહે છે. આ સૂક્ષ્મ તફાવત માટે મુખ્યત્વે બે વૈજ્ઞાનિક કારણો જવાબદાર છે.

1. વાતાવરણીય વક્રીભવન

આપણી પૃથ્વી હવાના સ્તર (વાતાવરણ) થી ઘેરાયેલી છે. જ્યારે અવકાશમાંથી સૂર્યપ્રકાશ આ હવામાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે તે હવાની ઘનતાને કારણે થોડો વળે છે. આ વળાંક, અથવા વળાંક, સૂર્યને તેની વાસ્તવિક સ્થિતિ કરતા થોડો ઊંચો દેખાવાનું કારણ બને છે. આ કારણે, સૂર્યાસ્ત પછી થોડા સમય માટે આકાશમાં સૂર્ય દેખાય છે, અને સૂર્યોદય પહેલા થોડી મિનિટો જ દેખાવાનું શરૂ કરે છે.

2. સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તની પરંપરાગત વ્યાખ્યાઓ

આપણે સામાન્ય રીતે સૂર્યોદય અથવા સૂર્યાસ્ત ત્યારે થાય છે જ્યારે સૂર્યનો ઉપરનો ભાગ ક્ષિતિજને સ્પર્શે છે, તેના મધ્ય ભાગને નહીં. સૂર્યને સંપૂર્ણપણે ઉદય અથવા અસ્ત થવામાં થોડી મિનિટો લાગે છે, અને આ વધારાની મિનિટો દિવસના પ્રકાશના કલાકોમાં ઉમેરો કરે છે.

આ બે કારણોસર, દિવસ અને રાત બરાબર 12 કલાક લાંબા નથી. દિવસ અને રાતનું સાચું સમાનીકરણ (જેને સમપ્રકાશીય કહેવાય છે) વિષુવવૃત્તના દિવસે નહીં, પરંતુ વિષુવવૃત્તથી અંતર પર આધાર રાખીને થોડા દિવસો પહેલા અથવા પછી થાય છે.

સપ્ટેમ્બર ઈકવીનોક્સની હવામાન, ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિ પર અસર

સપ્ટેમ્બર સમપ્રકાશીય માત્ર એક ખગોળીય ઘટના નથી, પરંતુ તે આપણી સંસ્કૃતિ અને તહેવારો સાથે પણ ઊંડો સંબંધ ધરાવે છે.

1.ઉત્તર ગોળાર્ધમાં લણણી ઉત્સવો: તે ઉનાળાની વિદાય અને શિયાળાના આગમનને ચિહ્નિત કરે છે. ચીન અને ઘણા એશિયન દેશોમાં, મધ્ય-પાનખર ઉત્સવ (મૂનકેક ઉત્સવ) આ સમય દરમિયાન ઉજવવામાં આવે છે, જે કુટુંબના પુનઃમિલન અને સારી પાકના આનંદનું પ્રતીક છે.

2.દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં વસંતનું આગમન: તેનાથી વિપરીત, ઓસ્ટ્રેલિયા અને દક્ષિણ આફ્રિકા જેવા દેશોમાં, શિયાળો સમાપ્ત થાય છે અને વસંત આવે છે. હરિયાળી બધે ફેલાય છે, ફૂલો ખીલે છે અને હવામાન ખુશનુમા બને છે.

સપ્ટેમ્બર સમપ્રકાશીય આપણને યાદ અપાવે છે કે ઋતુઓ બદલાય છે, છતાં બ્રહ્માંડમાં એક અદ્ભુત સંતુલન અને કાયદો છે. આ એક એવો ક્ષણ છે જ્યારે ઉત્તરમાં ઠંડી રાતો શરૂ થાય છે અને દક્ષિણમાં લાંબા, ગરમ દિવસો શરૂ થાય છે.