વિશ્વની સૌથી મોટી વિમાની પરિવહન વ્યવસ્થા ધરાવતા અમેરિકામાં શુક્રવારે અચાનક તમામ વિમાનોની ઉડાન અટકાવી દેવામાં આવતાં ભારે અફરાતફરી મચી ગઈ હતી. એર ટ્રાફિક કન્ટ્રોલની સંદેશાવ્યવહાર અને રડાર વ્યવસ્થામાં ગંભીર ખામી સર્જાતાં ફેડરલ એવિએશન એડમિનિસ્ટ્રેશને સમગ્ર દેશમાં વિમાનોની ઉડાન પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. આશરે ચાર કલાક સુધી ચાલેલા આ પ્રતિબંધને કારણે ૧૧ હજાર જેટલી ફ્લાઇટને અસર થવાની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી અને ૧૫ લાખથી વધુ મુસાફરોની મુસાફરી ખોરવાઈ હતી. અમેરિકામાં ૧૧ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૧ના આતંકવાદી હુમલા પછી દેશવ્યાપી સ્તરે વિમાનોની ઉડાન અટકાવવાની આ બીજી ઘટના ગણાવવામાં આવી રહી છે.

શુક્રવારે બપોરે અમેરિકાના ૨૨ પ્રાદેશિક એર ટ્રાફિક કન્ટ્રોલ સેન્ટરમાં સંદેશાવ્યવહારની સમસ્યા સર્જાઈ હતી. આ સેન્ટરો એક એરપોર્ટથી બીજા એરપોર્ટ વચ્ચે ઉડતાં વિમાનોને માર્ગદર્શન આપવાનું કામ કરે છે. સંદેશાવ્યવહારની વ્યવસ્થા અસ્થિર બનતાં વિમાનોની સુરક્ષા જોખમમાં ન મુકાય તે માટે તમામ એરપોર્ટ પરથી નવી ઉડાનો અટકાવી દેવામાં આવી હતી. જોકે, જે વિમાનો અગાઉથી હવામાં હતાં તેમને સલામતીના નિયમો અનુસાર આગળની મુસાફરી કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

અમેરિકાના પરિવહનમંત્રી શોન ડફીએ જણાવ્યું હતું કે એર ટ્રાફિક કન્ટ્રોલ સેન્ટરોની રડાર અને સંદેશાવ્યવહાર વ્યવસ્થામાં અસ્થિરતા સર્જાઈ હતી. સમગ્ર દેશની રડાર વ્યવસ્થા સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ નહોતી, પરંતુ સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ વિમાનોને ઉડાન ભરતાં અટકાવવાં જરૂરી બન્યાં હતાં.

આંતરિક સુરક્ષામંત્રી માર્કવેન મુલિને જણાવ્યું હતું કે પ્રાથમિક તપાસમાં સાયબર હુમલાના કોઈ પુરાવા મળ્યા નથી. જૂની એર ટ્રાફિક કન્ટ્રોલ વ્યવસ્થામાં નવી ટેકનોલોજી દાખલ કરવાને કારણે કેટલીક સિસ્ટમ પર અસાધારણ ભારણ સર્જાયું હોવાની શક્યતા છે. જોકે, ખામીનું ચોક્કસ કારણ જાણવા તપાસ ચાલુ છે.

અમેરિકાના વિવિધ એરપોર્ટ પર હજારો મુસાફરો અટવાઈ ગયા હતા. લોસ એન્જલસ, વોશિંગ્ટન, શિકાગો સહિતનાં મોટાં એરપોર્ટ પર વિમાનોની અવરજવર ખોરવાઈ હતી. આંતરરાષ્ટ્રીય ઉડાનોને પણ અસર થઈ હતી. વિમાનોને અન્ય એરપોર્ટ પર ઉતારવાની ફરજ પડી હતી.

લગભગ ચાર કલાક પછી પ્રતિબંધ ઉઠાવી લેવામાં આવ્યો હતો અને ઉડાનો ફરી શરૂ થઈ હતી. જોકે, એરલાઇન્સે જણાવ્યું હતું કે વિમાનો અને કર્મચારીઓ જુદાં જુદાં સ્થળે અટવાઈ ગયાં હોવાથી સમગ્ર વ્યવસ્થા રાબેતા મુજબ થતાં સમય લાગશે. મુસાફરોને પોતાની ફ્લાઇટની સ્થિતિ તપાસીને જ એરપોર્ટ જવાની સલાહ આપવામાં આવી હતી.

૪,૭૦૦ ફ્લાઇટ રદ, ૧૦ હજાર મોડી પડી

અમેરિકામાં વિમાની વ્યવહાર ખોરવાતાં શુક્રવારે ૪,૭૦૦થી વધુ ફ્લાઇટ રદ થઈ હતી અને ૧૦ હજાર ફ્લાઇટ મોડી પડી હતી. ફ્લાઇટરડાર૨૪ના આંકડા પ્રમાણે શનિવારની વધુ ૭૦૦ ફ્લાઇટ અગાઉથી રદ કરવામાં આવી હતી. અમેરિકાના પૂર્વીય સમય પ્રમાણે શુક્રવારે સાંજે ચાર વાગ્યા પછી ૧૧ હજાર જેટલી ફ્લાઇટ રવાના થવાની હતી. તેમાં ૧૫ લાખથી વધુ મુસાફરો પ્રવાસ કરવાના હતા. અચાનક ઉડાનો અટકી જતાં એરપોર્ટ પર મુસાફરોની ભીડ વધી ગઈ હતી. અનેક મુસાફરોની આગળની કનેક્ટિંગ ફ્લાઇટ છૂટી ગઈ હતી. વિમાનો અને કર્મચારીઓ નિર્ધારિત સ્થળે ન પહોંચતાં ઉડાનો ફરી શરૂ થયા પછી પણ સમયપત્રક ખોરવાયેલું રહ્યું હતું.

૮૨૭ વિમાનોને અન્યત્ર વાળવાં પડ્યાં

એવિએશન ક્ષેત્રની માહિતી આપતી કંપની સિરિયમના જણાવ્યા પ્રમાણે, શુક્રવારે અમેરિકાના પૂર્વીય સમય મુજબ સાંજે ૭.૦૫ વાગ્યા સુધીમાં ઓછામાં ઓછી ૮૨૭ ફ્લાઇટના માર્ગ બદલવામાં આવ્યા હતા. તેમાંથી ૬૭૦ વિમાનોને જ્યાંથી ઉડાન ભરી હતી તે જ એરપોર્ટ પર પાછાં મોકલવામાં આવ્યાં હતાં, જ્યારે ૧૫૭ વિમાનોને અન્ય એરપોર્ટ પર ઉતારવામાં આવ્યાં હતાં. વોશિંગ્ટન ડલેસ, લોસ એન્જલસ, સિનસિનાટી અને નેશવિલ સહિતનાં એરપોર્ટ પર તેની અસર જોવા મળી હતી. હવામાં રહેલાં વિમાનોને સુરક્ષિત રીતે ઉતારવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. એર ટ્રાફિક કન્ટ્રોલની સમસ્યા વચ્ચે નવા વિમાનોની ઉડાન અટકાવવાથી વધુ મુશ્કેલીઓ ઊભી થતી રોકી શકાઈ હતી.

જૂનાં સાધનો અને રાઉટર પર ભારણથી ખામી

અમેરિકાના પરિવહનમંત્રી શોન ડફીએ જણાવ્યું હતું કે એર ટ્રાફિક કન્ટ્રોલની જૂની સિસ્ટમમાં રહેલાં સ્વિચ અને રાઉટર પર ડેટાનું ભારણ વધી ગયું હતું. પરિણામે રાઉટરમાંથી મળતી માહિતીમાં વિસંગતતાઓ સર્જાવા લાગી હતી. આથી સુરક્ષાના કારણોસર ઉડાનો અટકાવવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો. ડફીના જણાવ્યા પ્રમાણે, અમેરિકાની એર ટ્રાફિક કન્ટ્રોલ વ્યવસ્થા અત્યંત જૂની છે અને તેને આધુનિક બનાવવા માટે મોટા પ્રમાણમાં નાણાંની જરૂર છે. તેમણે કોંગ્રેસ સમક્ષ આ વ્યવસ્થાના આધુનિકીકરણ માટે ભંડોળ ફાળવવાનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો છે. આ ઘટનાએ દુનિયાની સૌથી મોટી વિમાની વ્યવસ્થાની ટેકનિકલ નબળાઈ ફરી ખુલ્લી પાડી છે.

૨૦૦૧ અને ૨૦૨૩ પછી ફરી દેશવ્યાપી પ્રતિબંધ

અમેરિકામાં દેશવ્યાપી સ્તરે વિમાનોની ઉડાન અટકાવવાની ઘટના અત્યંત અસામાન્ય છે. ૧૧ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૧ના આતંકવાદી હુમલા વખતે અમેરિકાએ સમગ્ર દેશની વિમાની સેવાઓ બંધ કરી દીધી હતી. ત્યારબાદ જાન્યુઆરી ૨૦૨૩માં ફેડરલ એવિએશન એડમિનિસ્ટ્રેશનની મહત્વપૂર્ણ કમ્પ્યુટર સિસ્ટમમાં ખામી સર્જાતાં દેશવ્યાપી સ્તરે વિમાનોની ઉડાન અટકાવવામાં આવી હતી. હવે નવેમ્બર ૨૦૨૬માં ફરી આવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે. એટલે ૨૦૦૧ના આતંકવાદી હુમલા પછી દેશવ્યાપી ઉડાન પ્રતિબંધની આ બીજી ઘટના છે. અગાઉની બંને ઘટનાઓનાં કારણો અલગ હતાં. આ વખતે સંદેશાવ્યવહાર અને રડાર વ્યવસ્થાની અસ્થિરતા જવાબદાર હોવાનું જણાવાયું છે. સાયબર હુમલો થયો હોવાના કોઈ પુરાવા મળ્યા નથી.