ભારતે ૩ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ ઓડિશાના ચાંદીપુર નજીક સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ સંગઠન (DRDO) દ્વારા વિકસિત પ્રલય મિસાઇલનું પરીક્ષણ કર્યું. પૂરી પાડવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર, આ પરીક્ષણ સફળ રહ્યું. પરીક્ષણ દરમિયાન, મિસાઇલે એક માર્ગને અનુસર્યો જે મધ્ય ઉડાનમાં ફેરફારને મંજૂરી આપે છે, જેના કારણે દુશ્મન રડાર અને મિસાઇલ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ માટે તેને અટકાવવાનું પડકારજનક બન્યું.

પરીક્ષણને ધ્યાનમાં રાખીને આસપાસના વિસ્તારોમાંથી 2,500 થી વધુ લોકોને કામચલાઉ આશ્રયસ્થાનોમાં ખસેડવામાં આવ્યા હતા. ભારતીય સેના અને વાયુસેના દ્વારા મિસાઇલના સંભવિત ઉપયોગ માટે મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયામાં આ મહત્વપૂર્ણ રહેશે. જો કે, 3 નવેમ્બરના રોજ આ ચોક્કસ પરીક્ષણની સફળતાની સ્વતંત્ર સત્તાવાર પુષ્ટિ અને સ્થળાંતરની વિગતો ઉપલબ્ધ નથી. DRDO એ અગાઉ પ્રલયના ઘણા સફળ પરીક્ષણો કર્યા છે.

પ્રલય મિસાઇલ શું છે અને તે શા માટે ખાસ છે?

પ્રલય ભારતની સ્વદેશી જમીનથી સપાટી પર પ્રહાર કરતી અર્ધ-બેલિસ્ટિક મિસાઇલ છે. DRDO દ્વારા વિકસિત, તે જમીનથી છોડવામાં આવતી મિસાઇલ છે જે દુશ્મનના જમીન-આધારિત લશ્કરી સ્થાપનોને નિશાન બનાવવામાં સક્ષમ છે. તેની સૌથી વિશિષ્ટ વિશેષતા તેની ઉડાન પેટર્ન છે.

જ્યારે પરંપરાગત બેલિસ્ટિક મિસાઇલો એક નિશ્ચિત માર્ગને અનુસરે છે, ત્યારે અર્ધ-બેલિસ્ટિક મિસાઇલો ઉડાન દરમિયાન તેમની દિશા અને માર્ગ બદલી શકે છે, જેના કારણે દુશ્મન રડાર અને મિસાઇલ વિરોધી પ્રણાલીઓ માટે તેમના માર્ગની ચોક્કસ આગાહી કરવી મુશ્કેલ બને છે.

પ્રલય મિસાઇલની મુખ્ય વિશેષતાઓ અને ટેકનિકલ વિશિષ્ટતાઓ

પ્રલયની રેન્જ આશરે 150 થી 500 કિલોમીટર હોવાનું જાણવા મળે છે. તે સોલિડ પ્રોપેલન્ટ રોકેટ મોટર દ્વારા સંચાલિત છે. સોલિડ ઇંધણનો એક મોટો ફાયદો એ છે કે મિસાઇલને લાંબા સમય સુધી તૈયાર સ્થિતિમાં સંગ્રહિત કરી શકાય છે અને જરૂર પડ્યે ઝડપથી લોન્ચ કરી શકાય છે. તેને મોબાઇલ લોન્ચરથી ફાયર કરી શકાય છે, એટલે કે તેને એક જ કાયમી લોન્ચિંગ સ્ટેશન પર આધાર રાખવાની જરૂર નથી.

આનાથી સેના તેને વિવિધ સ્થળોએ તૈનાત કરી શકે છે. સંરક્ષણ મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, પ્રલય અદ્યતન નેવિગેશન અને માર્ગદર્શન પ્રણાલીઓથી સજ્જ છે, જે તેને વધુ ચોકસાઈ સાથે તેના લક્ષ્ય સુધી પહોંચવામાં મદદ કરે છે. તે વિવિધ પ્રકારના વોરહેડ્સ વહન કરવામાં પણ સક્ષમ છે.

યુદ્ધ દરમિયાન મિસાઇલને અટકાવવા માટે, દુશ્મનની હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ તેના માર્ગ, ગતિ અને સંભવિત લક્ષ્યોનો અંદાજ લગાવે છે. પરંપરાગત બેલિસ્ટિક મિસાઇલનો માર્ગ પ્રમાણમાં અનુમાનિત હોઈ શકે છે. જો કે, પ્રલય મિસાઇલ જેવી અર્ધ-બેલિસ્ટિક મિસાઇલ ઉડાન દરમિયાન તેનો માર્ગ બદલી શકે છે.

આનાથી તેને ટ્રેક કરવાનું અને અટકાવવાનું મુશ્કેલ બને છે. આ ટેકનોલોજી તેને પરંપરાગત મિસાઇલોથી અલગ પાડે છે. જો કે, આનો અર્થ એ નથી કે તેને કોઈપણ મિસાઇલ સંરક્ષણ પ્રણાલી દ્વારા અટકાવી શકાતું નથી. તેની અસરકારકતા સંજોગો અને દુશ્મનની સંરક્ષણ ક્ષમતાઓ પર આધારિત રહેશે.

પ્રલય મિસાઇલને એક એવી સિસ્ટમ તરીકે જોવામાં આવે છે જે ભારતની વ્યૂહાત્મક મિસાઇલ ક્ષમતાને મજબૂત બનાવશે. તેની 500 કિલોમીટર સુધીની રેન્જ સરહદ પાર મહત્વપૂર્ણ લશ્કરી સ્થાપનોને લક્ષ્ય બનાવવાનો વિકલ્પ પૂરો પાડે છે. મોબાઇલ લોન્ચર હોવાથી જમાવટમાં લવચીકતા પણ પૂરી પાડે છે, જેનાથી સેના વિવિધ પરિસ્થિતિઓમાં ઝડપથી પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે.

તે હૈદરાબાદ સ્થિત સંશોધન કેન્દ્ર ઇમારત અને અન્ય ઘણી DRDO પ્રયોગશાળાઓ સાથે સહયોગથી વિકસાવવામાં આવ્યું હતું. ભારત ડાયનેમિક્સ લિમિટેડ અને ભારત ઇલેક્ટ્રોનિક્સ લિમિટેડ જેવા ઔદ્યોગિક ભાગીદારો પણ તેના ઉત્પાદન અને સિસ્ટમ એકીકરણમાં સામેલ થયા છે.

સફળ પરીક્ષણો પહેલાથી જ હાથ ધરવામાં આવ્યા 

પ્રલયનું પહેલું પરીક્ષણ ડિસેમ્બર 2021 માં કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ, જુલાઈ 2025 માં, DRDO એ ઓડિશાના દરિયાકાંઠે સતત બે સફળ ઉડાન પરીક્ષણો કર્યા. ડિસેમ્બર 2025 માં, એક જ મિસાઇલના બે રોકેટનું પરીક્ષણ, જે ટૂંકા સમયના અંતરાલમાં એક જ લોન્ચરથી છોડવામાં આવ્યું હતું, તે પણ સફળ રહ્યું. સંરક્ષણ મંત્રાલયે તે સમયે જણાવ્યું હતું કે બંને મિસાઇલો નિર્ધારિત માર્ગને અનુસરે છે અને તમામ પરીક્ષણ ઉદ્દેશ્યોને પૂર્ણ કરે છે. આ પરીક્ષણોએ સેનામાં સમાવેશ માટે તેની વિશ્વસનીયતા અને તૈયારીને મજબૂત બનાવી છે.

એકંદરે, પ્રલય ભારતની સ્વદેશી સંરક્ષણ તકનીક અને ટૂંકા અંતરની ચોકસાઇ પ્રહાર ક્ષમતાને મજબૂત બનાવવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. તેની વાસ્તવિક ઉપયોગિતા પરીક્ષણો પછી તેને ક્યારે અને કેવી રીતે સેનામાં સામેલ કરવામાં આવે છે તેના પર નિર્ભર રહેશે. જો તે સફળતાપૂર્વક કાર્યરત થાય છે, તો તે ભારતને સરહદ સુરક્ષા માટે એક વધારાનો અને લવચીક વિકલ્પ પ્રદાન કરી શકે છે.