વિજયનગર સામ્રાજ્ય ભારતીય ઇતિહાસમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ગૌરવશાળી સ્થાન ધરાવે છે. દક્ષિણ ભારતમાં આવેલી તેની રાજધાની, હમ્પી, એક સમયે પોતાની અદ્ભુત સમૃદ્ધિ, ભવ્યતા અને ધમધમતી વેપાર પ્રવૃત્તિઓ માટે સમગ્ર દુનિયામાં પ્રખ્યાત હતી. આજે ભલે હમ્પીના માત્ર ઐતિહાસિક અવશેષો જ જોવા મળે છે, પરંતુ તે તેના શાનદાર અને સમૃદ્ધ ભૂતકાળની જીવંત સાક્ષી પૂરે છે. ભારતીય ઇતિહાસ, વર્તમાન બાબતો અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની (GK) તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે વિજયનગર સામ્રાજ્યનો આ ઇતિહાસ જાણવો ખૂબ જ આવશ્યક અને રસપ્રદ છે.

હમ્પીની સ્થાપના અને દક્ષિણ ભારતનું મહાન સામ્રાજ્ય

વર્તમાન કર્ણાટક રાજ્યમાં સ્થિત હમ્પી મધ્યયુગીન ભારતના સૌથી શક્તિશાળી એવા વિજયનગર સામ્રાજ્યની રાજધાની હતી. વિજયનગર જિલ્લા વહીવટીતંત્રની સત્તાવાર વેબસાઇટ અને યુનેસ્કો (UNESCO) ના અહેવાલો અનુસાર, આ મહાન સામ્રાજ્યની સ્થાપના ઈસવીસન ૧૩૩૬ માં બે ભાઈઓ હરિહર અને બુક્કા દ્વારા કરવામાં આવી હતી. સમય જતાં આ સામ્રાજ્યનો વ્યાપ એટલો વધ્યો કે તે દક્ષિણ ભારતની મુખ્ય અને સર્વોપરી રાજકીય શક્તિઓમાંનું એક બની ગયું. આજે પણ હમ્પીમાં આવેલા વિશાળ મંદિરો, ભવ્ય મહેલો અને કલાત્મક અવશેષો તેના ભવ્ય ઐતિહાસિક મહત્વની ગવાહી આપે છે.   

વેપાર માટે સોના અને ચાંદીના સિક્કાઓનો ઉપયોગ

ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) ના હમ્પી સંગ્રહાલયમાંથી મળેલી માહિતી મુજબ, વિજયનગર સામ્રાજ્યના શાસનકાળમાં મોટા પ્રમાણમાં સોના, ચાંદી અને તાંબાના સિક્કાઓ જારી કરવામાં આવ્યા હતા. તે સમયના સિક્કાઓ સીધા રાજધાની તેમજ વિવિધ પ્રાંતીય કેન્દ્રોમાં બનાવવામાં આવતા હતા. અર્થવ્યવસ્થામાં વ્યવહારો માટે સોનાના 'વરાહ' સિક્કાનો ઉપયોગ મોટા મોટા વેપારી વ્યવહારો માટે થતો હતો, જ્યારે ચાંદીના સિક્કા મધ્યમ કદના લેવડ-દેવડ માટે અને તાંબાના સિક્કા રોજિંદા જીવનની સામાન્ય ચૂકવણીઓ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા હતા.   

વિદેશી પ્રવાસીઓની નજરે હમ્પીની સમૃદ્ધિ

આ પ્રાચીન શહેરની આર્થિક સમૃદ્ધિ અને ભવ્યતા માત્ર સ્થાનિક ઇતિહાસ સુધી સીમિત નહોતી, પરંતુ તે સમયના અનેક વિદેશી પ્રવાસીઓએ પણ તેની નોંધ લીધી હતી. પોર્ટુગીઝ પ્રવાસી ડુઆર્ટે બાર્બોસાએ પોતાની નોંધોમાં આ શહેરના ભવ્ય વેપાર, ધમધમતા બજારો અને અઢળક કિંમતી રત્નોનું અદ્ભુત વર્ણન કર્યું છે. આ વિગતો સ્પષ્ટ સાબિત કરે છે કે હમ્પી માત્ર રાજકીય શક્તિનું કેન્દ્ર જ નહોતું, પરંતુ તે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને આર્થિક સમૃદ્ધિ માટેનું પણ એક મુખ્ય કેન્દ્ર હતું.

૧૫૬૫નું તાલિકોટાનું યુદ્ધ અને હમ્પીનો વિનાશ

યુનેસ્કોના રેકોર્ડ મુજબ, ઈસવીસન ૧૫૬૫માં થયેલું ‘તાલિકોટાનું યુદ્ધ’ આ સામ્રાજ્યના ઇતિહાસમાં એક મોટો અને દુઃખદ વળાંક સાબિત થયો. આ યુદ્ધમાં ડેક્કન (દક્ષિણ) ના મુસ્લિમ સુલતાનોના સંયુક્ત ગઠબંધને વિજયનગરની શક્તિશાળી સેનાને પરાજિત કરી હતી. આ યુદ્ધ પછી વિજયનગરની રાજધાની હમ્પીને નિર્દયતાથી મોટા પાયે લૂંટવામાં આવી, જે વિનાશ લગભગ છ મહિના સુધી અવિરત ચાલ્યો હતો. આ એક જ ઘટનાએ હમ્પીની સદીઓની ભવ્યતા અને કલાત્મક સુંદરતાને અપાર નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું.   

વિજયનગર સામ્રાજ્ય વિશેના ૬ મહત્વપૂર્ણ જીકે તથ્યો

૧. વિજયનગર સામ્રાજ્યની સ્થાપના ૧૩૩૬માં હરિહર પ્રથમ અને બુક્કા પ્રથમ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.   

૨. હમ્પીનું પ્રખ્યાત ‘વિરૂપાક્ષ મંદિર’ આજની તારીખમાં પણ પૂજા અને આસ્થાનું એક સક્રિય કેન્દ્ર છે.   

૩. હમ્પીનું ‘વિટ્ટલ મંદિર સંકુલ’ તેના કલાત્મક અને અદભુત પથ્થરના રથ માટે સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રખ્યાત છે.   

৪. તુલુવા રાજવંશના મહાન શાસક ‘કૃષ્ણદેવરાય’ના શાસનકાળ દરમિયાન આ સામ્રાજ્યે પોતાની સર્વોચ્ચ સમૃદ્ધિ અને પ્રગતિ હાંસલ કરી હતી.   

૫. હમ્પી ખાતે આવેલા ઐતિહાસિક સ્મારકોના સમૂહને ૧૯৮૬માં યુનેસ્કો દ્વારા ‘વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ’ (বিশ্ব ધરોહર) તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવ્યા છે.   

૬. ‘મહાનવમી દિબ્બા’ એ હમ્પીના શાહી સંકુલની અંદર આવેલું એક મુખ્ય પ્લેટફોર્મ છે, જેનો ઉપયોગ રાજાઓ દ્વારા વિવિધ શાહી સમારંભો અને ઉત્સવો માટે થતો હતો.   

યુદ્ધો અને સમયના વહેણ સાથે થયેલા ભારે વિનાશ છતાં, હમ્પીના ખંડેર હાલતમાં રહેલા અવશેષો આજ પણ વિજયનગર સામ્રાજ્યની ભવ્ય કલા, સમૃદ્ધ વાસ્તુશૈલી અને જીવનશૈલીની ઝાંખી કરાવે છે.