આજે, નરેન્દ્ર મોદી 25 વર્ષથી વધુ સમયથી સત્તામાં છે. તેમને માત્ર વિશ્વના સૌથી શક્તિશાળી નેતાઓમાંના એક ગણવામાં આવે છે, પરંતુ તેમના સમર્થકોમાં પણ તેમણે એક સંપ્રદાયના અનુયાયીઓ મેળવ્યા છે. પરંતુ આજે આપણે જે શક્તિશાળી અને મજબૂત નેતૃત્વ જોઈએ છીએ તે ખૂબ જ સરળ, સરેરાશ અને એક રીતે, કામચલાઉ વ્યવસ્થા તરીકે શરૂ થયું હતું.

ઓક્ટોબર 2001માં જ્યારે નરેન્દ્ર મોદીને ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા ત્યારે તેઓ ન તો સંસદના કોઈપણ ગૃહના સભ્ય હતા અને ન તો તેમને સરકાર ચલાવવાનો કોઈ અગાઉનો વહીવટી અનુભવ હતો. તે સમયે, ભાજપ અને ગુજરાતમાં રાજકીય પરિસ્થિતિ એવી બની ગઈ હતી કે પક્ષ પાસે પોતાનો ચહેરો અને નેતૃત્વ બદલવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નહોતો.

ચાલો 2001માં ભાજપની અંદરની પરિસ્થિતિઓની તપાસ કરીએ જેના કારણે ગુજરાતના પ્રભારી તરીકે ભૂતપૂર્વ RSS પ્રચારકની નિમણૂક કરવામાં આવી.

૧. ૨૦૦૧નો વિનાશક કચ્છ ભૂકંપ અને ભાજપ સરકારની નિષ્ફળતા

જાન્યુઆરી ૨૦૦૧માં ગુજરાતના કચ્છમાં આવેલા વિનાશક ભૂકંપે સમગ્ર રાજ્યને હચમચાવી નાખ્યું હતું. તે સમયે કેશુભાઈ પટેલ ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી હતા. ભૂકંપ પછી રાહત અને બચાવ કામગીરીમાં ધીમી અને નબળી કામગીરીને કારણે લોકોમાં રોષ ફેલાયો હતો.

વરિષ્ઠ પત્રકાર અને લેખક વાસુદેવ (જેમણે તે સમય દરમિયાન ગુજરાતના રાજકારણને નજીકથી આવરી લીધું હતું) અહેવાલ આપે છે કે ભૂજ પછી, ગામડાઓ અને નગરોમાં સરકાર સામે વ્યાપક રોષ ફેલાયો હતો. આંતરરાષ્ટ્રીય સહાય અને ભંડોળ હોવા છતાં, રાહત હજુ પણ લોકો સુધી પહોંચી શકી ન હતી. નોકરશાહી સંપૂર્ણપણે પ્રભુત્વ ધરાવતી હતી, અને કેશુભાઈ પટેલનું સ્વાસ્થ્ય બગડતું હતું, જેના કારણે તેઓ સંપૂર્ણપણે લાચાર બની ગયા હતા. જનતામાં સંદેશ એ હતો કે સરકાર હવે તેમના માટે કોઈ કામની નથી.

2. પેટાચૂંટણીઓમાં હાર અને સત્તા ગુમાવવાનો ભય

ભૂકંપ પછીના વાતાવરણની વાસ્તવિકતા ટૂંક સમયમાં ચૂંટણી પરિણામોમાં સ્પષ્ટ થઈ ગઈ. સપ્ટેમ્બર-ઓક્ટોબર 2001માં યોજાયેલી પેટાચૂંટણીઓમાં ભાજપનો કારમો પરાજય થયો. જ્યારે પાર્ટી સાબરમતી વિધાનસભા બેઠક અને આણંદ લોકસભા બેઠક કોંગ્રેસ સામે હારી ગઈ ત્યારે ધીરજનો અંત આવ્યો.

વરિષ્ઠ પત્રકાર અને લેખક ઉદય માહુરકર તેમના પુસ્તક "સેન્ટર સ્ટેજ: હાઉ ધ નરેન્દ્ર મોદી મોડેલ ટ્રાન્સફોર્મ્ડ ગુજરાત" માં લખે છે કે સાબરમતી ભાજપનો ગઢ માનવામાં આવતું હતું. ત્યાં હારનો અર્થ એ થયો કે ભાજપ ગુજરાતમાં પોતાનો ટેકો સંપૂર્ણપણે ગુમાવી રહ્યો હતો. તે સમયે, ભાજપનું કેન્દ્રીય નેતૃત્વ (અટલ બિહારી વાજપેયી અને લાલ કૃષ્ણ અડવાણી) સમજી ગયા હતા કે જો 2002 ની વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલા ગુજરાતમાં નેતૃત્વ બદલવામાં નહીં આવે, તો પાર્ટી રાજ્યમાંથી સંપૂર્ણપણે નાશ પામશે.

3. કેશુભાઈ પટેલનો ઘટતો પ્રભાવ અને આંતરિક જૂથવાદ

કેશુભાઈ પટેલ એક સમયે ગુજરાતમાં ભાજપનો સૌથી અગ્રણી ચહેરો હતા, પરંતુ ૨૦૦૧ સુધીમાં, તેઓ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યા હતા. વધુમાં, તેમની આસપાસના લોકો પર ભ્રષ્ટાચારના આરોપો લગાવવામાં આવી રહ્યા હતા.

ગુજરાત ભાજપ તે સમયે તીવ્ર જૂથવાદથી ઘેરાયેલું હતું. એક તરફ કેશુભાઈનો જૂથ હતો, જ્યારે બીજી તરફ, શંકરસિંહ વાઘેલાના સમર્થકો અને બળવાખોરો, પાર્ટી છોડ્યા પછી પણ, ઉકળતા રહ્યા. પક્ષના કાર્યકરો સંપૂર્ણપણે નિરાશ થઈ ગયા હતા, અને સંગઠન વિખેરાઈ રહ્યું હતું. કેશુભાઈ પટેલ વહીવટી રીતે અત્યંત અયોગ્ય સાબિત થઈ રહ્યા હતા અને આ આંતરિક ઝઘડાને નિયંત્રિત કરવામાં સંપૂર્ણપણે અસમર્થ હતા.

4. મોદીનું સંગઠનાત્મક સંચાલન અને વાજપેયી અને અડવાણીનો વિશ્વાસ

નરેન્દ્ર મોદી તે સમયે દિલ્હીમાં ભાજપના રાષ્ટ્રીય મહાસચિવોમાંના એક હતા, હિમાચલ પ્રદેશ, પંજાબ અને હરિયાણા જેવા રાજ્યોનું સંચાલન કરતા હતા. તેઓ દિલ્હીમાં રહેતા હતા, પરંતુ તેઓ ગુજરાત ભાજપની અંદર અને બહારથી પરિચિત હતા. ૧૯૯૫માં, જ્યારે ભાજપે ગુજરાતમાં તેની પહેલી પૂર્ણ બહુમતીવાળી સરકાર બનાવી, ત્યારે નરેન્દ્ર મોદી તેની રણનીતિ અને ચૂંટણી વ્યૂહરચના પાછળ મગજ હતા.

લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ પોતાની આત્મકથા "માય કન્ટ્રી, માય લાઈફ" માં ઉલ્લેખ કર્યો છે કે નરેન્દ્ર મોદીનું સંગઠન પર જબરદસ્ત નિયંત્રણ અને રાજકીય સમજ હતી. અડવાણી લખે છે કે જ્યારે ગુજરાતમાં નેતૃત્વ પરિવર્તનની વાતો શરૂ થઈ, ત્યારે કેન્દ્રીય નેતૃત્વ એવી વ્યક્તિની શોધમાં હતું જે ફક્ત વહીવટને કડક બનાવી શકે નહીં પરંતુ જૂથબંધીથી પીડાતા પક્ષને એક પણ કરી શકે. નરેન્દ્ર મોદીને રાજ્યના દરેક નાના-મોટા પક્ષના કાર્યકર્તાઓનું જ્ઞાન હતું અને તેઓ આ પદ માટે સૌથી મજબૂત દાવેદાર હતા.

5. નાયબ મુખ્યમંત્રી પદનો અસ્વીકાર અને મોદીની સ્થિતિ

જ્યારે દિલ્હીમાં હાઈકમાન્ડે ગુજરાતનો ચહેરો બદલવાનો નિર્ણય લીધો, ત્યારે શરૂઆતમાં પરિસ્થિતિ એટલી સીધી નહોતી. કેશુભાઈ પટેલ સરળતાથી પોતાનું પદ છોડવા તૈયાર નહોતા. તેઓ મોદીને મુખ્યમંત્રી બનાવવાનો સખત વિરોધ કરતા હતા.

વરિષ્ઠ પત્રકાર રાજદીપ સરદેસાઈના પુસ્તક "૨૦૧૪: ધ ઈલેક્શન ધેટ ચેન્જ્ડ ઈન્ડિયા" અને અનેક વરિષ્ઠ પત્રકારોના સંસ્મરણો અનુસાર, શરૂઆતમાં મોદીને કેશુભાઈની સરકારમાં નાયબ મુખ્યમંત્રી પદની ઓફર કરવામાં આવી હતી. પરંતુ મોદીએ આ અડધી દિલની ઓફરને સ્પષ્ટપણે નકારી કાઢી.

નરેન્દ્ર મોદીએ અટલ બિહારી વાજપેયી અને અડવાણીને સ્પષ્ટપણે કહ્યું, જો મારે જવું પડે તો હું સંપૂર્ણ જવાબદારી સાથે જઈશ. હું અડધી પૂર્ણ થયેલી કામગીરીમાં દખલ નહીં કરું. જો તમે ઇચ્છો છો કે હું ગુજરાતનું સંચાલન કરું તો તમારે મને કામ કરવાની સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા આપવી પડશે. મોદી જાણતા હતા કે નાયબ મુખ્યમંત્રી તરીકે, તેઓ ક્યારેય તેમની નવી નીતિઓ લાગુ કરી શકશે નહીં અને જૂના જૂથવાદનો ભોગ બનશે.

6. જ્યારે વાજપેયીએ કહ્યું, હું પંજાબી ભોજનની બહુ થાળી ખાઈ ગયો છું...

નરેન્દ્ર મોદીની મુખ્યમંત્રી તરીકે નિમણૂક અંગે એક પ્રખ્યાત કિસ્સો છે, જે મોદીએ પોતે અનેક ઇન્ટરવ્યુમાં વર્ણવ્યો છે. ઓક્ટોબર ૨૦૦૧ની શરૂઆતમાં, જ્યારે મોદી એક ટીવી કેમેરામેનના અંતિમ સંસ્કારમાં હાજરી આપવા દિલ્હીમાં હતા, ત્યારે તેમને અટલ બિહારી વાજપેયીનો ફોન આવ્યો.

વાજપેયીએ મજાકમાં તેમને કહ્યું, તમે દિલ્હીમાં પંજાબી ભોજનથી બહુ થાળી ખાઈ ગયા છો, હવે ગુજરાત જાઓ અને તેનું સંચાલન કરો. મોદીએ શરૂઆતમાં કહ્યું હતું કે તેમણે ક્યારેય સરકાર ચલાવી નથી અને તેઓ સંગઠનાત્મક કાર્યને વધુ સારી રીતે સમજે છે, પરંતુ વાજપેયી અને અડવાણીએ પહેલાથી જ પોતાનું મન બનાવી લીધું હતું.  6 ઓક્ટોબર, ૨૦૦૧ના રોજ, નરેન્દ્ર મોદી અમદાવાદ પહોંચ્યા, અને ૭ ઓક્ટોબર, ૨૦૦૧ના રોજ, તેમણે પહેલી વાર ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે શપથ લીધા.

૭. શરૂઆતથી આજ સુધી

જ્યારે મોદીએ ઓક્ટોબર ૨૦૦૧માં પદ સંભાળ્યું, ત્યારે રાજકીય પંડિતો માનતા હતા કે તેઓ એક કામચલાઉ (સ્ટોપ-ગેપ) મુખ્યમંત્રી હતા. એવું કહેવામાં આવતું હતું કે તેઓ ૨૦૦૨ની ચૂંટણી સુધી ફક્ત નુકસાનને નિયંત્રિત કરવા માટે આવ્યા હતા. તેઓ પોતે ધારાસભ્ય પણ નહોતા, તેથી તેમને વિધાનસભા સુધી પહોંચવા માટે રાજકોટથી પેટાચૂંટણી જીતવી પડી.

પરંતુ મોદી સત્તામાં આવતાની સાથે જ તેમણે વહીવટમાં પરિવર્તન લાવવાનું શરૂ કર્યું. તેમણે સરકારી તંત્રમાં શિસ્ત સ્થાપિત કરી, ભૂકંપ પુનર્વસન કાર્યને ઝડપી બનાવ્યું અને પક્ષના કાર્યકરોમાં નવો ઉત્સાહ પ્રેરિત કર્યો. ત્યારબાદ જે બન્યું તે ભારતીય રાજકીય ઇતિહાસનો એક ભાગ છે.

2001માં નાજુક, ખંડિત અને અસંતુષ્ટ રાજકીય પરિસ્થિતિ વચ્ચે કટોકટી વ્યવસ્થાપક તરીકે ગુજરાત મોકલવામાં આવ્યા, નરેન્દ્ર મોદીની તક ઝડપી લેવાની ક્ષમતાનો અંદાજ એ હકીકત પરથી લગાવી શકાય છે કે, એક કામચલાઉ વ્યવસ્થા હેઠળ ગુજરાતમાં મોકલવામાં આવ્યા, તેમણે એવી શરૂઆત કરી કે ત્યારથી તેઓ ક્યારેય ચૂંટણી હાર્યા નથી અને છેલ્લા 25 વર્ષથી સત્તાના કેન્દ્રમાં રહ્યા છે.

માર્ગ પર: મોદીની રાજકીય સફરના વિશ્લેષકો તેમને બે શક્તિઓનું દુર્લભ સંયોજન માને છે: વહીવટી નિયંત્રણ જાળવવા માટે CEO જેવી કુશાગ્રતા, અને જનતાના નાડીને સમજવા માટે એક અનોખી સંવેદનશીલ દ્રષ્ટિકોણ. ગુજરાતના અગ્રણી પત્રકારોમાંના એક અજય ઉમટ, ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયામાં પ્રકાશિત થયેલા એક અહેવાલને યાદ કરે છે જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે ગુજરાત GDPની દ્રષ્ટિએ ટોચનું રાજ્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ માનવ સૂચકાંકની દ્રષ્ટિએ તે સોળમા કે સત્તરમા ક્રમે છે. આ વાર્તા પ્રકાશિત થયા પછી, મોદીએ તેમને તેમની ઓફિસમાં બોલાવ્યા અને કહ્યું, "આ સમાચાર ઠીક છે, પણ કૃપા કરીને મને ઉકેલ આપો." મોદીએ, તેમના સમગ્ર મંત્રીમંડળ અને અજય ઉમટ જેવા પત્રકારો સાથે, IIM અમદાવાદમાં બે દિવસ ગાળ્યા, માનવ સૂચકાંકમાં સુધારો કેવી રીતે કરવો તે અંગે વિચાર-વિમર્શ કર્યો.

2001 હોય કે 2026, મોદીના ધ્યેયો હંમેશા સ્પષ્ટ રહ્યા છે અને તેમણે તેમને ટોચ પર રાખ્યા છે. તેમના રેટિંગમાં વધઘટ થઈ છે.