રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) પાસે 10 અને 20 રૂપિયાની પોલિમર નોટો માટે એક મોટી યોજના છે. RBI ટૂંક સમયમાં 10 અને 20 રૂપિયાની પોલિમર નોટો માટે એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરી શકે છે. મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે આ નવી નોટોનું કદ એ જ રહેશે. આનો હેતુ બેંકોને ATM મશીનોમાં ફેરફાર કરવાના નોંધપાત્ર ખર્ચથી બચાવવાનો છે. મનીકન્ટ્રોલના અહેવાલ મુજબ, આ યોજના 1 એપ્રિલ, 2027 થી શરૂ થઈ શકે છે. RBI હાલમાં આ યોજના માટે તૈયારી કરી રહી છે. 

ATM મશીનોમાં ફેરફાર કરવાની જરૂર નથી

હકીકતમાં, જો નવી નોટો અલગ કદની હોત, તો બેંકોએ ATM મશીનોમાં અસંખ્ય ફેરફારો કરવા પડ્યા હોત. આ માટે કેશ બોક્સ (કેસેટ), નોટ-ઓળખ સેન્સર અને મશીન સેટિંગ્સમાં ફેરફાર કરવાની જરૂર પડશે. મશીનોને ફરીથી સેટ કરવા માટે એન્જિનિયરોને પણ બોલાવવા પડશે. જાહેર ક્ષેત્રની બેંકના એક વરિષ્ઠ અધિકારીના જણાવ્યા અનુસાર, જો નવી પોલિમર નોટોનું કદ એ જ રહેશે, તો બેંકોને ATMમાં ફેરફાર કરવાનો પ્રારંભિક ખર્ચ નહીં કરવો પડે. આનાથી બેંકોને કરોડો રૂપિયાની બચત થઈ શકે છે.
અગાઉ ATM માં ફેરફાર કરવા માટે રૂ.100 કરોડનો ખર્ચ થયો હતો.

અહેવાલો અનુસાર, જ્યારે દેશભરમાં રૂ.100 અને રૂ.200 ની નવી નોટો જારી કરવામાં આવી હતી, ત્યારે આશરે 2.4 લાખ ATM મશીનોમાં ફેરફાર કરવા પડ્યા હતા. ATM ઉદ્યોગે આ સમગ્ર પ્રક્રિયા પર આશરે રૂ.100 કરોડ ખર્ચ્યા હતા. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ બેંક પાસે 8,500 ATM હોય, તો દરેક મશીનને રીસેટ કરવા માટે આશરે રૂ.2.5 લાખનો ખર્ચ થઈ શકે છે. પરિણામે, બેંકનો કુલ ખર્ચ આશરે રૂ.21.25 કરોડ થશે. નોટનું કદ યથાવત રાખવાથી આ ખર્ચમાં ઘટાડો થઈ શકે છે.

પોલિમર નોટ માટે 6 કંપનીઓ તરફથી મળેલી બોલીઓ

ભારતીય રિઝર્વ બેંકની સંપૂર્ણ માલિકીની પેટાકંપની, ભારતીય રિઝર્વ બેંક નોટ મુદ્રાન પ્રાઇવેટ લિમિટેડ (BRBNMPL), પોલિમર નોટ બનાવવા માટે તૈયારી કરી રહી છે. આ કાર્ય માટે અત્યાર સુધીમાં છ કંપનીઓએ બોલીઓ સબમિટ કરી છે. આમાં ભારતની પોલિમર સાયન્સ કંપની, Uflexનો સમાવેશ થાય છે, જેણે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સ્પેક્ટ્રા સિસ્ટમ્સ સાથે મળીને બોલી લગાવી છે.

સામગ્રી પર ખાસ કોટિંગ

ટેન્ડર મુજબ, 68,000 રીમ BOPP (દ્વિઅક્ષીય રીતે લક્ષી પોલીપ્રોપીલીન) સામગ્રીની જરૂર પડશે. આમાંથી, 10 રૂપિયાની નોટો માટે 34,000 રીમ અને 20 રૂપિયાની નોટો માટે 34,000 રીમ છે. આ સામગ્રીમાં સરળ છાપકામ અને યોગ્ય શાહી સંલગ્નતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક ખાસ કોટિંગ હશે. એન્ટિ-સ્ટેટિક કોટિંગ પણ જરૂરી રહેશે.
પોલિમર નોટોમાં પ્રાણી-ઉત્પન્ન પદાર્થો શામેલ હશે નહીં

ટેન્ડરમાં બીજી એક ખાસ શરત નક્કી કરવામાં આવી છે: નોટો બનાવવામાં વપરાતી સામગ્રીમાં પ્રાણી-ટોલો અથવા DNA હોવું જોઈએ નહીં. કંપનીઓએ આ જરૂરિયાતનું પાલન કરવું જોઈએ.​​​​​​​

પોલિમર નોટો કાગળની નોટો કરતાં વધુ સમય સુધી ટકી શકે છે

RBI ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ ઓગસ્ટમાં જણાવ્યું હતું કે પોલિમર નોટો નિયમિત કાગળની નોટો કરતાં બે થી ચાર ગણી વધુ સમય સુધી ટકી શકે છે. જો કે, ભારતમાં મોટા પાયે તેમને જારી કરતા પહેલા, તેમની ટકાઉપણું વિવિધ આબોહવા અને રોજિંદા ઉપયોગમાં પરીક્ષણ કરવામાં આવશે. સરકારે 10 અને 20 રૂપિયાની 1 અબજ પોલિમર નોટોના ફિલ્ડ ટ્રાયલ્સને મંજૂરી આપી છે. આ ટ્રાયલ ભારતીય હવામાન અને ઉપયોગની પરિસ્થિતિઓમાં તેમની ટકાઉપણુંનું મૂલ્યાંકન કરશે.
પોલિમર નોટ્સ પહેલાથી જ ઘણા દેશોમાં ઉપયોગમાં છે

ઓસ્ટ્રેલિયા, યુનાઇટેડ કિંગડમ, કેનેડા, ન્યુઝીલેન્ડ અને સિંગાપોર સહિત વિશ્વના ઘણા દેશોમાં પોલિમર નોટ્સ પહેલાથી જ ઉપયોગમાં છે. ઓસ્ટ્રેલિયા 1988 માં પોલિમર ચલણ રજૂ કરનાર પ્રથમ દેશ હતો. હાલમાં, ભારતમાં પણ આ નોટો માટે તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. જો ટ્રાયલ સફળ થશે, તો ભવિષ્યમાં મોટા પાયે પોલિમર નોટ્સ જારી કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવી શકે છે.