કારતક માસના શુક્લ પક્ષની બીજ તિથિને ભાઈબીજ અથવા યમ દ્વિતીયા તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. આ પર્વ ભાઈ અને બહેન વચ્ચેના પ્રેમ, લાગણી અને અતૂટ સંબંધનું પ્રતીક છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, આ દિવસે મૃત્યુના દેવતા યમરાજ પોતાની બહેન યમુનાને મળવા આવ્યા હતા. યમુનાજીએ તેમનું તિલક કરીને સ્વાગત કર્યું હતું. ત્યારથી ભાઈબીજની ઉજવણી કરવાની પરંપરા શરૂ થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે.

આ દિવસે બહેનો પોતાના ભાઈના કપાળે તિલક કરીને તેમના લાંબા આયુષ્ય, સુખ અને સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરે છે. ધાર્મિક માન્યતા મુજબ, વિધિપૂર્વક પૂજા કરવાથી યમરાજ ભાઈ-બહેનના જીવનની મુશ્કેલીઓ દૂર કરે છે અને તેમને સુખી જીવનના આશીર્વાદ આપે છે.

આ રીતે કરો ભાઈની પૂજા

ધાર્મિક પરંપરા અનુસાર, ભાઈબીજના દિવસે બહેનોએ યમુનાજીની જેમ પોતાના ભાઈનું સન્માન કરીને પૂજા કરવી જોઈએ. કેટલીક પરંપરાઓમાં પૂજા દરમિયાન બહેન ભાઈની હથેળી પર ચોખાનું દ્રાવણ લગાવે છે. ત્યારબાદ તેના પર સિંદૂર લગાવી કોળાનાં ફૂલ, સોપારી સહિતની પૂજાની સામગ્રી મૂકવામાં આવે છે. બહેન ભાઈને નમન કરીને તેના સુખી જીવનની કામના કરે છે.

કેટલાક વિસ્તારોમાં બહેન ભાઈના કપાળે તિલક લગાવી આરતી ઉતારે છે અને તેની કાંડા પર કાલવ બાંધે છે. ત્યારબાદ ભાઈને મીઠાઈ ખવડાવી મોં મીઠું કરાવવામાં આવે છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં બટર કેન્ડી ખવડાવવાની પણ રીત છે.

આ પ્રસંગે ભાઈ પણ પોતાની બહેનને ભેટ આપીને તેના પ્રત્યેનો પ્રેમ વ્યક્ત કરે છે. પરંપરા મુજબ ભાઈ બહેનને કપડાં, ઘરેણાં, સોનું અથવા પોતાની શક્તિ પ્રમાણે નાણાંની ભેટ આપે છે. સાથે જ બહેનના આશીર્વાદ લેવા તેના ચરણસ્પર્શ કરવાની પણ પરંપરા છે. બહેન મોટી હોય કે નાની, તેના પ્રત્યે આદર વ્યક્ત કરવાનું મહત્ત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

યમુના સ્નાનનું પણ છે વિશેષ મહત્ત્વ

ભાઈબીજને યમરાજ અને તેમની બહેન યમુનાના પ્રેમ સાથે જોડાયેલો તહેવાર માનવામાં આવે છે. આ દિવસે ભાઈ-બહેને યમુના નદીમાં સાથે સ્નાન કરવું શુભ માનવામાં આવે છે. જો યમુના નદીમાં સ્નાન કરવું શક્ય ન હોય તો સ્નાનના પાણીમાં યમુનાજળનાં થોડાં ટીપાં ભેળવીને સ્નાન કરવાની પરંપરા પણ છે. ત્યારબાદ દેવી યમુના અને ધર્મરાજ યમને પ્રણામ કરીને આશીર્વાદ મેળવવામાં આવે છે.

સાંજે ચાર દિશામાં દીવા પ્રગટાવવાની પરંપરા

ભાઈબીજના દિવસે સાંજે બહેનો યમરાજના નામે ચાર દિશામાં દીવા પ્રગટાવે છે. આ દીવા ઘરની બહાર રાખવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, આ વિધિ ભાઈના લાંબા આયુષ્ય અને પરિવારની સુખાકારી માટે કરવામાં આવે છે.

આમ, ભાઈબીજની દરેક વિધિ પાછળ ભાઈ-બહેન વચ્ચેના પ્રેમ, સન્માન અને એકબીજાના કલ્યાણની ભાવના જોડાયેલી છે. જોકે, પૂજાની રીત અને પરંપરાઓ અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં બદલાતી હોય છે.