ભારતમાં હવે કાગળની ચલણી નોટોનો જમાનો જૂનો થવા જઈ રહ્યો છે અને તેની જગ્યાએ પ્લાસ્ટિક એટલે કે પોલિમર નોટો લેવા માટે તૈયાર છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ બુધવારે મોનેટરી પોલિસી કમિટી (MPC) ની બેઠક બાદ યોજાયેલી પત્રકાર પરિષદમાં આ અંગે એક મોટો ખુલાસો કર્યો છે.

ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાના જણાવ્યા અનુસાર, જો વર્તમાન ફિલ્ડ ટ્રાયલ યોજના મુજબ સફળ રહેશે તો આગામી નાણાકીય વર્ષની શરૂઆતમાં જ દેશમાં રૂ. ૧૦ અને રૂ. ૨૦ ના મૂલ્યની પ્લાસ્ટિક (પોલિમર) નોટો ચલણમાં આવી જશે. આરબીઆઈ અને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા લેવાયેલા આ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય અંગેનો સવિસ્તાર અહેવાલ નીચે મુજબ છે:

આરબીઆઈ દ્વારા એક દાયકા પહેલાં જાહેર કરાયેલી યોજનાને પુનઃજીવિત કરવામાં આવી રહી છે. ગવર્નર મલ્હોત્રાએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે, "અમારો ટાર્ગેટ આગામી નાણાકીય વર્ષની શરૂઆતમાં જ આ નોટોને બજારમાં ચલણમાં લાવવાનો છે. હાલમાં આરબીઆઈ ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર આના સફળ પરીક્ષણ માટે જરૂરી પ્રક્રિયાઓ પૂર્ણ કરી રહી છે."

સરકારે ૧-૧ અબજ પ્લાસ્ટિક નોટોના ટ્રાયલને આપી મંજૂરી
કેન્દ્ર સરકારે તાજેતરમાં જ ફિલ્ડ ટ્રાયલ માટે રૂ. ૧૦ અને રૂ. ૨૦ ના મૂલ્યની ૧-૧ અબજ પોલિમર નોટો છાપવાના આરબીઆઈના પ્રસ્તાવને લીલી ઝંડી આપી દીધી હતી.

આ માટે આરબીઆઈની સબસિડિયરી કંપની 'ભારતીય રિઝર્વ બેંક નોટ મુદ્રણ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ' (BRBNMPL) દ્વારા પોલિમર સબસ્ટ્રેટ માટે વૈશ્વિક ટેન્ડર પણ બહાર પાડવામાં આવ્યું છે. જો આ ટ્રાયલ ભારતીય વાતાવરણ અને ઉપયોગમાં સફળ રહેશે, તો આ નોટોનું મોટા પાયે રેગ્યુલર ઉત્પાદન શરૂ કરવામાં આવશે.

કાગળના બદલે પ્લાસ્ટિક નોટો શા માટે?
હાલમાં ભારતમાં વપરાતી ચલણી નોટો કોટન (કપાસ) આધારિત કાગળ પર છાપવામાં આવે છે. તેના બદલે પોલિમર નોટ લાવવા પાછળના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

વધુ ટકાઉ અને લાંબુ આયુષ્ય: 
રૂ. ૧૦ અને રૂ. ૨૦ જેવી નાની નોટો રોજિંદા વ્યવહારોમાં વારંવાર હાથ બદલાતી હોવાથી ખૂબ ઝડપથી ફાટી કે બગડી જાય છે. પોલિમર નોટો કાગળની સરખામણીએ ઘણી વધુ મજબૂત અને ટકાઉ હોય છે, જેથી તેમનું આયુષ્ય લાંબુ રહે છે.

ઓછો ખર્ચ: 
શરૂઆતમાં પોલિમર નોટ છાપવાનો ખર્ચ થોડો વધુ આવે છે, પરંતુ તે લાંબા સમય સુધી ખરાબ થતી ન હોવાથી વારંવાર નવી નોટો છાપવાનો, તેને લાવવા-લઈ જવાનો અને બદલવાનો કુલ સંચાલન ખર્ચ (Currency Management Cost) લાંબા ગાળે ખૂબ ઘટી જાય છે.

દુનિયાના ૬૦ થી વધુ દેશોમાં થાય છે ઉપયોગ
વિશ્વભરમાં પોલિમર બેંકનોટ્સનો ઉપયોગ કોઈ નવો નથી. ઓસ્ટ્રેલિયા વર્ષ ૧૯૮૮ માં પોલિમર નોટો લાવનારો દુનિયાનો પ્રથમ દેશ બન્યો હતો. આજે ઓસ્ટ્રેલિયા ઉપરાંત યુનાઇટેડ કિંગડમ (UK), કેનેડા, ન્યુઝીલેન્ડ, સિંગાપુર, મલેશિયા, થાઇલેન્ડ અને વિયેતનામ સહિત ૬૦ થી વધુ દેશોમાં પ્લાસ્ટિક કરન્સીનો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (IMF) મુજબ આ નોટો પર્યાવરણને પણ ઓછું નુકસાન પહોંચાડે છે.

​​​​​​​શું કાગળની જૂની નોટો બંધ થઈ જશે?
સરકારે અને રિઝર્વ બેંકે સ્પષ્ટતા કરી છે કે કાગળની જૂની નોટો તાત્કાલિક બંધ કરવામાં આવશે નહીં. નવી પોલિમર નોટો અને હયાત કાગળની નોટો બંને બજારમાં એકસાથે ચલણમાં રહેશે. સફળ ટ્રાયલ બાદ ધીમે-ધીમે નવી પ્લાસ્ટિક નોટોનું પ્રમાણ વધારવામાં આવશે.