પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય દેશના દરેક વ્યક્તિને બેંકિંગ સિસ્ટમ સાથે જોડવાનો હતો, પરંતુ તેનાથી સંબંધિત એક નવો આંકડા ચોંકાવનારો છે. એક RTI રિપોર્ટ મુજબ, દેશમાં લગભગ ચાર જન ધન ખાતાઓમાંથી એક નિષ્ક્રિય છે. વધુમાં, 5.72 કરોડ જન ધન ખાતાઓમાં કોઈ બેલેન્સ નથી. RTI કાર્યકર્તા ચંદ્રશેખર ગૌરની અરજીના જવાબમાં, નાણા મંત્રાલયના નાણાકીય સેવાઓ વિભાગે જણાવ્યું હતું કે 12 ઓગસ્ટ, 2026 સુધીમાં, દેશભરમાં કુલ 59,03,74,907 જન ધન ખાતા હતા. આ ખાતાઓમાં કુલ થાપણો રૂ.3.15 લાખ કરોડને વટાવી ગઈ છે. આ કુલ ખાતાઓમાંથી, 32.89 કરોડ મહિલાઓના નામે હતા, જેમાં ટ્રાન્સજેન્ડર ખાતાધારકોનો પણ સમાવેશ થાય છે, જ્યારે 26.14 કરોડ પુરુષોના નામે હતા.

RTI રિપોર્ટ મુજબ, 5,72,35,490 જન ધન ખાતાઓમાં ઝીરો બેલેન્સ હતું. અન્ય 153,677,009 ખાતાઓને નિષ્ક્રિય તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા હતા. આનો અર્થ એ થયો કે મોટી સંખ્યામાં બેંક ખાતાઓ અસ્તિત્વમાં છે જેનો લાંબા સમયથી ઉપયોગ થયો નથી. જોકે, શૂન્ય બેલેન્સ અને નિષ્ક્રિય ખાતાઓ એક જ વસ્તુ નથી. ખાતામાં ભંડોળનો અભાવ એ જરૂરી નથી કે તે નિષ્ક્રિય છે. તેવી જ રીતે, ખાતું નિષ્ક્રિય હોવાનો અર્થ એ નથી કે તેમાં હંમેશા શૂન્ય બેલેન્સ છે. તેથી, બંને આંકડાઓને અલગથી સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે.

પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના (PMJDY) ઓગસ્ટ 2014 માં નાણાકીય સમાવેશ માટેના રાષ્ટ્રીય મિશન તરીકે શરૂ કરવામાં આવી હતી. તેનો ઉદ્દેશ્ય દેશના દરેક ઘરને બેંકિંગ સેવાઓની ઍક્સેસ પ્રદાન કરવાનો, ઓછામાં ઓછું એક મૂળભૂત બેંક ખાતું પૂરું પાડવાનો, નાણાકીય સાક્ષરતા વધારવાનો અને લોકોને સામાજિક સુરક્ષા યોજનાઓ સાથે જોડવાનો હતો. જન ધન ખાતાઓએ લાખો લોકોને ઔપચારિક બેંકિંગ સિસ્ટમ સાથે જોડવામાં મદદ કરી. જોકે, નિષ્ક્રિય અને શૂન્ય બેલેન્સ ખાતાઓની મોટી સંખ્યા આ ખાતાઓનો નિયમિત ઉપયોગ કેવી રીતે થઈ રહ્યો છે તે અંગે પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.

રાજ્યોમાં, ઉત્તર પ્રદેશમાં શૂન્ય બેલેન્સ જન ધન ખાતાઓની સૌથી વધુ સંખ્યા 95.92 લાખ હતી. આ પછી, બિહારમાં આવા 62.35 લાખ ખાતા હતા, પશ્ચિમ બંગાળમાં 37.20 લાખ, આસામમાં 36.30 લાખ અને મહારાષ્ટ્રમાં 36.04 લાખ. નિષ્ક્રિય ખાતાઓની બાબતમાં ઉત્તર પ્રદેશ પણ સૌથી આગળ છે, જેમાં 3.23 કરોડ જનધન ખાતાઓ નિષ્ક્રિય છે. આ પછી બિહાર 1.59 કરોડ, મધ્યપ્રદેશ 1.35 કરોડ, પશ્ચિમ બંગાળ 1.02 કરોડ અને મહારાષ્ટ્ર 97.94 લાખ સાથે બીજા ક્રમે છે.

કુલ જનધન ખાતાઓની સંખ્યામાં ઉત્તર પ્રદેશ પણ આગળ છે. રાજ્યમાં 10.51 કરોડ ખાતા છે. બિહારમાં 7.01 કરોડ, પશ્ચિમ બંગાળમાં 5.73 કરોડ, રાજસ્થાનમાં 3.87 કરોડ અને મહારાષ્ટ્રમાં 3.85 કરોડ ખાતા છે. RTI જવાબમાં એ પણ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી હતી કે કેન્દ્ર સરકાર પાસે કેન્દ્રીય સ્તરે જનધન ખાતા બેલેન્સ, શૂન્ય-બેલેન્સ ખાતાઓ અને નિષ્ક્રિય ખાતાઓ પર લિંગ મુજબ વિભાજિત ડેટા નથી.

વધુમાં, રૂ.100થી ઓછા બેલેન્સવાળા ખાતાઓ છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં બંધ કરાયેલા ખાતાઓ અને શંકાસ્પદ વ્યવહારો અથવા સાયબર છેતરપિંડીને કારણે બ્લોક અથવા ફ્રીઝ કરાયેલા ખાતાઓની માહિતી પણ કેન્દ્રીય સ્તરે ઉપલબ્ધ નથી. RTI માં ઉપલબ્ધ રાજ્યવાર ડેટા 36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને આવરી લે છે. જ્યારે જન ધન યોજનાએ ચોક્કસપણે બેંકિંગ ઍક્સેસ વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે, ત્યારે આ ડેટા એ પણ દર્શાવે છે કે ફક્ત બેંક ખાતું ખોલવું પૂરતું નથી; નિયમિત ઉપયોગ અને નાણાકીય સેવાઓની ઍક્સેસ પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.