ભારતની જેલોમાં ભરચકતા એક દાયકા કરતાં વધુ સમયના સૌથી નીચા સ્તરે પહોંચી ગઈ છે. આમ છતાં, મોટાભાગની જેલોમાં તેમની ક્ષમતા કરતાં વધુ કેદીઓ રાખવામાં આવી રહ્યા છે. નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (એનસીઆરબી)ના તાજેતરના પ્રિઝન સ્ટેટિસ્ટિક્સ 2024 રિપોર્ટ અનુસાર, જેલમાં ભરચકતાનું સૌથી મોટું કારણ મોટી સંખ્યામાં અન્ડરટ્રાયલ કેદીઓ છે. જેલ સ્ટાફની ગંભીર અછત અને ક્ષમતા વિસ્તરણની ધીમી ગતિ પણ ચિંતાનો વિષય છે. 73 ટકા કેદીઓ કોર્ટના ચુકાદાની રાહ જોઈ રહ્યા છે

સત્તાવાર આંકડાઓ અનુસાર, હાલમાં સમગ્ર દેશમાં કુલ ૧,૩૩૩ જેલો કાર્યરત છે. આ તમામ જેલોની સત્તાવાર રીતે મંજૂર કરાયેલી કુલ ક્ષમતા આશરે ૪.૫૩ લાખ કેદીઓને રાખવાની છે. જોકે, તેની સામે વાસ્તવિક ચિત્ર ચિંતાજનક છે, કારણ કે હાલમાં દેશની જેલોમાં ક્ષમતા કરતાં ઘણા વધારે એટલે કે ૫.૧૧ લાખથી વધુ કેદીઓ બંધ છે. જેલોમાં કેદીઓની આ ભીડને કારણે સરેરાશ ઓક્યુપન્સી રેટ (કેદીઓની સંખ્યાની સરેરાશ) ૧૧૨.૭ ટકા પર પહોંચી ગઈ છે. આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે દેશની જેલો પોતાની મૂળ મર્યાદા કરતાં આશરે ૧૩ ટકા જેટલા વધારાના બોજ સાથે ચાલી રહી છે.

૨૦૨૪માં કુલ કેદીઓમાં કારાવાસીઓનો હિસ્સો આશરે ૭૩ ટકા હતો. આ એવા કેદીઓ છે જેમને હજુ સુધી કોર્ટ દ્વારા દોષિત કે નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યા નથી. જોકે, આ ૨૦૨૧માં ૭૭ ટકાના રેકોર્ડ ઉચ્ચતમ સ્તર કરતા ઓછું છે. તેનાથી વિપરીત, દોષિત કેદીઓનો હિસ્સો ૨૦૧૬માં ૩૨ ટકાથી ઘટીને ૨૦૨૪માં ૨૬.૬ ટકા થયો હતો. દિલ્હી અને બિહારમાં કારાવાસીઓની સંખ્યા સૌથી વધુ છે, જે કુલ જેલ વસ્તીના ૮૭ ટકાથી વધુ છે.

દેશના અડધાથી વધુ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં, જેલોમાં હજુ પણ તેમની ક્ષમતા કરતા વધુ કેદીઓ છે. દિલ્હીમાં સૌથી વધુ ભીડ નોંધાઈ છે, જેલમાં ભરણપોષણ દર 194 ટકા છે, જેનો અર્થ ક્ષમતા કરતા લગભગ બમણો કેદીઓ છે. જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં, ભરણપોષણ દર 2015માં 78 ટકાથી વધીને 2024માં 148 ટકાથી વધુ થયો છે. છત્તીસગઢમાં સુધારો જોવા મળ્યો છે, 2015માં જેલમાં ભરણપોષણ દર 234 ટકા હતો જે હવે ઘટીને 127.6 ટકા થયો છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ ભરણપોષણનું સ્તર ઘટ્યું છે.

સંસદીય સ્થાયી સમિતિએ જેલ સ્ટાફની તીવ્ર અછત અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. જ્યારે જેલોમાં ગીચતા ભરેલી છે અને કેદીઓની સંખ્યા વધુ છે, ત્યારે નોંધપાત્ર સંખ્યામાં સ્ટાફના પદો પણ ખાલી છે. દિલ્હી અને જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં, જેલ સ્ટાફના 60 ટકાથી વધુ પદો ખાલી છે.

૨૦૨૪માં કારાવાસ હેઠળના કેદીઓનો હિસ્સો

દિલ્હી- 88.0%

બિહાર- 87.2%

જમ્મુ-કાશ્મીર- 84.6%

ગોવા- 84.4%

મહારાષ્ટ્ર- 80.8%

લદ્દાખ- 80.4%

પશ્ચિમ બંગાળ- 78.7%

પંજાબ- 78.0%

ઓડિશા- 77.5%

હરિયાણા- 76.8%

કર્ણાટક- 75.5%

રાજસ્થાન- 74.8%

તેલંગાણા- 73.8%

આંધ્ર પ્રદેશ- 72.6%