સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓની ચૂંટણી લડવા માટે બે કરતાં વધુ સંતાન ધરાવતા ઉમેદવારોને ગેરલાયક ઠેરવતા કાયદાઓ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરી છે. અદાલતે જણાવ્યું છે કે દેશમાં બદલાતી વસ્તી વિષયક પરિસ્થિતિ અને ઘટતા પ્રજનન દરને ધ્યાનમાં લેતાં આવા કાયદાઓની પ્રાસંગિકતા હવે સમાપ્ત થઈ રહી છે. બે કરતાં વધુ સંતાન હોવાના કારણે વ્યક્તિને ચૂંટણી લડવાથી રોકવાના કાયદાઓ પર ફરીથી વિચાર કરવાની જરૂર છે.

જસ્ટિસ પી.એસ. નરસિમ્હા અને જસ્ટિસ આલોક આરાધેની બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે અગાઉ વધુ પડતી વસ્તી વધવાની આશંકાને કારણે બે સંતાનનો નિયમ યોગ્ય માનવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ હવે દેશની વસ્તી વિષયક સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે. ભારતનો કુલ પ્રજનન દર વર્ષ 2003માં 3 હતો, જે ઘટીને હવે 1.9 થયો છે. આ દર 2.1ના રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ કરતાં પણ નીચે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે સમજાવ્યું હતું કે 2.1નો પ્રજનન દર એવો સ્તર છે, જેના આધારે એક પેઢી પોતાની વસ્તીનું સ્થાન આગામી પેઢી દ્વારા જાળવી શકે છે. જ્યારે પ્રજનન દર આ સ્તરથી નીચે જાય છે ત્યારે લાંબા ગાળે વસ્તીમાં વૃદ્ધ લોકોનું પ્રમાણ વધે છે અને કામ કરવાની ઉંમર ધરાવતા લોકોની સંખ્યા ઘટવાની શક્યતા રહે છે.

અદાલતે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે જો આ બદલાતી વસ્તી વિષયક સ્થિતિને ધ્યાનમાં લેવામાં નહીં આવે તો ભવિષ્યમાં દેશને ગંભીર પરિણામોનો સામનો કરવો પડી શકે છે. તેથી માત્ર વસ્તી નિયંત્રણના હેતુથી બનાવવામાં આવેલા કાયદાઓની વર્તમાન સમયમાં ઉપયોગિતા અંગે પુનર્વિચાર જરૂરી છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે વર્ષ 2003ના 'જાવેદ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય' કેસના ચુકાદાને મોટી બેન્ચ સમક્ષ મોકલવાનો નિર્ણય કર્યો છે. આ કેસમાં ત્રણ ન્યાયાધીશોની બેન્ચે હરિયાણા પંચાયતી રાજ અધિનિયમ, 1994 હેઠળના બે સંતાનના નિયમને બંધારણીય માન્યતા આપી હતી. આ નિયમ મુજબ બે કરતાં વધુ જીવિત સંતાન ધરાવતા વ્યક્તિને સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણી લડવા માટે ગેરલાયક ઠેરવી શકાય છે.

હાલની બેન્ચે નોંધ્યું હતું કે આવા કાયદાઓને કારણે નાગરિકોનો એક મોટો વર્ગ રાજકીય પ્રતિનિધિત્વથી વંચિત રહી શકે છે. સંતાનોની સંખ્યાને જાહેર હોદ્દો સંભાળવાની વ્યક્તિની ક્ષમતા સાથે સીધો સંબંધ નથી. તેથી આ પ્રકારના પ્રતિબંધોની બંધારણીય યોગ્યતા અંગે ફરી વિચાર કરવાની જરૂર છે.

આ સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે મહારાષ્ટ્રના કાકોડા ગ્રામ પંચાયતનાં પૂર્વ સરપંચ મંગલા ભીમરાવને પણ રાહત આપી છે. મહારાષ્ટ્ર ગ્રામ પંચાયત અધિનિયમ, 1959ની કલમ 14(1)(જે-1) હેઠળ ત્રીજા સંતાનના જન્મના આધારે તેમને ગેરલાયક ઠેરવવામાં આવ્યાં હતાં. અદાલતે તેમની આ ગેરલાયકાત રદ કરી છે.

ઉલ્લેખનીય છે કે મહારાષ્ટ્રના આ કાયદામાં 13 સપ્ટેમ્બર, 2000થી સુધારો અમલમાં આવ્યો હતો, જેના દ્વારા બે કરતાં વધુ સંતાન ધરાવતા લોકોને ચૂંટણી લડવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો.

સુપ્રીમ કોર્ટની આ કાર્યવાહીથી હવે બે સંતાનના નિયમની બંધારણીય માન્યતા અંગે મોટી બેન્ચ દ્વારા નવેસરથી વિચારણા કરવામાં આવશે. જોકે, આ ટિપ્પણીથી દેશભરમાં બે સંતાનનો નિયમ આપમેળે રદ થયો નથી. મોટી બેન્ચનો અંતિમ નિર્ણય આ મુદ્દે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે.