વિશ્વાસ કુમાર રમેશ પોતાને "સૌથી ભાગ્યશાળી માણસ જીવિત" કહે છે, પરંતુ તેમના શબ્દોમાં ઊંડી પીડા છુપાયેલી છે. ૧૨ જૂને અમદાવાદમાં એર ઇન્ડિયાના વિમાન દુર્ઘટનામાં ૨૪૧ લોકોના મોત થયા હતા અને રમેશ એકમાત્ર બચી ગયો હતો. તેનો નાનો ભાઈ અજય પણ તે જ ફ્લાઇટમાં હતો, થોડી સીટો દૂર બેઠો હતો. રમેશ કોઈક રીતે બળતા કાટમાળમાંથી બચી ગયો, પરંતુ તે દિવસની યાદો હજુ પણ તેને સતાવે છે. તે કહે છે, "હું હજુ પણ તે ક્ષણમાં ફસાયેલો અનુભવું છું. હું રાત્રે ઊંઘી શકતો નથી. મને સૌથી વધુ સતાવતો પ્રશ્ન એ છે કે જો મારો ભાઈ બચી ન શક્યો, તો હું કેમ બચી ગયો?" આ અકસ્માતે તેની શારીરિક સ્થિતિ જ નહીં પરંતુ તેની માનસિક સ્થિતિને પણ હચમચાવી નાખી છે.

૪૮ વર્ષીય રમેશ હવે ઇંગ્લેન્ડના લેસ્ટરમાં રહે છે, પરંતુ કહે છે કે તેનું જીવન સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયું છે. "હું મોટાભાગે મારા રૂમમાં એકલો બેઠો રહું છું. હું મારી પત્ની કે પુત્ર સાથે વાત કરતો નથી. તે રાત મારા મગજમાંથી જતી નથી," રમેશ કહે છે.

રમેશના મતે, પગ, ખભા અને પીઠમાં થયેલી ઇજાઓને કારણે તેનું શરીર હજુ પણ પીડા અનુભવે છે, પરંતુ સૌથી વધુ પીડા તેની અંદર છે. રમેશ કહે છે, મારો ભાઈ મારો સહારો હતો. તેણે હંમેશા મને ટેકો આપ્યો. હવે હું સંપૂર્ણપણે એકલો છું. ડોક્ટરોએ તેને પોસ્ટ-ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર (PTSD) હોવાનું નિદાન કર્યું છે, પરંતુ ઘરે પાછા ફર્યા પછી તેને યોગ્ય સારવાર મળી નથી. હવે પ્રશ્ન એ છે કે: પોસ્ટ-ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર ખરેખર શું છે? તેના લક્ષણો શું છે અને તે ક્યારે જીવલેણ બને છે?

PTSD શું છે?

PTSD એટલે 'પોસ્ટ-ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર'. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ખૂબ જ ભયાનક અથવા આઘાતજનક અકસ્માતનો અનુભવ કરે છે, ત્યારે તે ઘટનાની અસર તેના મન અને વિચારો પર લાંબા સમય સુધી રહે છે. આવી સ્થિતિમાં, મન વારંવાર તે ઘટનાને યાદ કરે છે જાણે તે આજે બની રહી હોય. આ PTSD છે. વિશ્વાસ કુમાર રમેશ પણ 12 જૂને થયેલા વિમાન દુર્ઘટનાથી સતત ત્રાસી રહ્યા છે.

PTSDના લક્ષણો શું છે?

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ભયાનક અથવા આઘાતજનક ઘટનાનો અનુભવ કરે છે, ત્યારે તેની અસર લાંબા સમય સુધી ટકી શકે છે. આવા લોકો ઘણીવાર ઘટનાને વારંવાર યાદ કરે છે (દુઃસ્વપ્નો દ્વારા)

તેમાંથી બચી જવા બદલ દોષિત અથવા શરમ અનુભવે છે

એવી જગ્યાઓ અથવા વસ્તુઓ ટાળો જે તેમને ઘટનાની યાદ અપાવે છે

નિંદ્રા, ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી, અથવા લોકો સાથે વાત કરવાની ઇચ્છા ન હોય

સુન્નતા અને હતાશા અનુભવે છે, અને ક્યારેક આત્મહત્યાના વિચારો પણ આવી શકે છે

નિષ્ણાતો માને છે કે મોટા આઘાતનો અનુભવ કરતા લગભગ 8 થી 15% લોકો PTSD વિકસાવી શકે છે, જેને વ્યાવસાયિક મદદની જરૂર હોય છે.

જ્યારે અકસ્માતમાંથી બચી જવું પણ ભૂલ જેવું લાગે છે

રમેશ જેવા ઘણા લોકો પણ બચી ગયેલા અપરાધ ભાવના સાથે સંઘર્ષ કરે છે. તેઓ પોતાને પૂછતા રહે છે, જ્યારે અન્ય લોકો બચી શક્યા નહીં ત્યારે હું કેવી રીતે બચી શક્યો? મનોવૈજ્ઞાનિકોના મતે, આ ઊંડા દુઃખનું એક સ્વરૂપ છે. જો આ લાગણી લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે છે અથવા રોજિંદા જીવનને અસર કરે છે, તો તે PTSD અથવા હતાશાનું લક્ષણ હોઈ શકે છે.

એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે ઘણા લોકો અકસ્માત અથવા વિસ્ફોટ પછી પણ વર્ષો પછી PTSD લક્ષણોનો અનુભવ કરતા રહ્યા, ખાસ કરીને જેમણે કોઈ પ્રિયજન ગુમાવ્યું હોય.

આઘાતમાંથી કેવી રીતે સ્વસ્થ થઈ શકાય?

નિષ્ણાતો કહે છે કે PTSDમાંથી સ્વસ્થ થવા માટે સમય અને ટેકો બંનેની જરૂર પડે છે. શું થયું તે વિશે ખુલીને વાત કરવી, પરિવાર અને મિત્રો સાથે સમય વિતાવવો અથવા કોઈ જૂથમાં જોડાવું ખૂબ મદદરૂપ થઈ શકે છે.

ઘણા લોકો બીજાઓને મદદ કરીને તેમના દુઃખમાં અર્થ શોધે છે, જેમ કે પીડિતોના પરિવારોને ટેકો આપવો અથવા તેમના પ્રિયજનોની યાદમાં કંઈક સારું કરવું. નિષ્ણાતો કહે છે, "જ્યારે તમે તમારા દુઃખને કંઈક સારામાં રૂપાંતરિત કરો છો, ત્યારે તમારું મન ધીમે ધીમે હળવા બને છે."

બચી જવું હંમેશા રાહત આપતું નથી

ફિલ્મ નિર્માતા કાઈ ડિકન્સ કહે છે, જેઓ બચી જાય છે તેઓ પણ પોતાની અંદર ઘણું ગુમાવે છે. તેમને 'ચમત્કાર' કહેવું સારું છે, પરંતુ તે ફક્ત તેમના પર 'મજબૂત રહેવા' માટે દબાણ વધારે છે.

રમેશ કહે છે, "શારીરિક દુઃખ કદાચ ઓછું થશે, પરંતુ હૃદયનો દુખાવો હજુ પણ તાજો છે." તેમનો વ્યવસાય બરબાદ થઈ ગયો છે અને તે માનસિક અને આર્થિક બંને રીતે સંઘર્ષ કરી રહ્યો છે. જ્યારે એર ઈન્ડિયા વળતર અને ઔપચારિક સહાય પૂરી પાડી રહી છે, ત્યારે રમેશની વાસ્તવિક જરૂરિયાત હવે લાંબા ગાળાની માનસિક સંભાળ અને માનવીય સહાયની છે. અકસ્માતમાંથી બચી જવું એ વાર્તાનો અંત નથી, પરંતુ એક નવી શરૂઆત છે, જેને ફરીથી જીવવાની હિંમત શોધવાની જરૂર છે.