રાજ્ય સરકાર નિયમોનો હવાલો દઈને ૩૧ ઓક્ટોબર પહેલા વરસાદવિહીન જિલ્લાઓને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરવા માગતી નથી પણ વરસાદની ગંભીર ખાધનો સામનો કરતા વિસ્તારોમાં દુષ્કાળની જાહેરાત અને રાહતના નિર્ણયમાં વિલંબ ખેડૂતોને ભારે પડી શકે છે. પાકની આવક ઘટવાનો ફટકો સહન કરતા ખેડૂતને સહાય માટે પણ રાહ જોવી પડે તો ઘરખર્ચ, પશુઓનો નિભાવ અને આગામી વાવેતર માટે વધુ દેવું કરવાની નોબત આવશે. દેવભૂમિ દ્વારકા, જામનગર, પોરબંદર, રાજકોટ, સાબરકાંઠા અને મહેસાણામાં વરસાદની ખાધ વચ્ચે અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોનો સર્વે યુદ્ધના ધોરણે પૂર્ણ કરીને દુષ્કાળના માપદંડ પૂરા કરતા વિસ્તારોને અત્યારે જ દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરવા અનિવાર્ય છે.

સૌથી મોટું જોખમ એ છે કે સરકારી રાહત પહોંચે ત્યાં સુધીમાં ખેડૂત વ્યાજે પૈસા લઈ ચૂક્યો હોય, પશુપાલક દૂઝણું પશુ વેચી ચૂક્યો હોય અને રવી વાવેતરનો સમય હાથમાંથી સરકી ગયો હોય. પાછળથી મળતી સહાય આ તમામ નુકસાન ભરપાઈ કરી શકતી નથી.

૩૧ ઓક્ટોબર છેલ્લી સમયમર્યાદા છે, ત્યાં સુધી બેસી રહેવું અનિવાર્ય નથી

કેન્દ્ર સરકારે લોકસભામાં આપેલા જવાબ મુજબ ખરીફના દુષ્કાળની જાહેરાત સામાન્ય રીતે ૩૧ ઓક્ટોબરથી મોડી થવી જોઈએ નહીં. આ છેલ્લી સમયમર્યાદા છે; ત્યાં સુધી નિર્ણય અટકાવી રાખવાની સૂચના નથી. ખેડૂતનો પાક સરકારના કેલેન્ડર પ્રમાણે સુકાતો નથી. પશુની ભૂખ અને પરિવારનો ખર્ચ પણ ૩૧ ઓક્ટોબર સુધી અટકવાના નથી. જ્યાં દુષ્કાળની સ્થિતિ સર્જાઈ ગઈ હોય ત્યાં છેલ્લી તારીખની રાહ જોઈને બેઠા રહેવું વહીવટી મૂર્ખાઈ અને ખેડૂતોનો દ્રોહ છે. નિર્ણયમાં પસાર થતો દરેક દિવસ ખેડૂતના માથે વધુ દેવું ચડાવી શકે છે અને પશુપાલકને પોતાના આવકના સાધન સમાન પશુ વેચવા મજબૂર કરી શકે છે. સરકારે નુકસાનનું આકલન, અસરગ્રસ્ત ગામોની ઓળખ અને જાહેરાતની કાર્યવાહી તાત્કાલિક પૂર્ણ કરીને જરૂરિયાત મુજબ સહાય પહોંચાડવી જોઈએ. કાગળ પર સમય બાકી હોય તો પણ ખેડૂત પાસે એટલો સમય બચ્યો છે એવું માની લેવાની ભૂલ ભારે પડશે.

સહાયની રાહ જોવામાં વ્યાજ વધશે, ખેડૂત દેવામાં વધુ ઊંડો ઉતરશે

જ્યાં વરસાદના અભાવે પાક નિષ્ફળ જાય અથવા ઉત્પાદન ઘટે ત્યાં બિયારણ, ખાતર, દવા અને મજૂરી પાછળ કરેલો ખર્ચ વસૂલ કરવો મુશ્કેલ બને છે. આવી સ્થિતિમાં નુકસાનનો સર્વે અને સહાયનો નિર્ણય લંબાય તો પરિવાર ચલાવવા તથા આગામી વાવેતર માટે ખેડૂતને ઉધાર લેવું પડી શકે છે. ઔપચારિક ધિરાણ ઉપલબ્ધ ન થાય તો વધુ વ્યાજે પૈસા લેવાની મજબૂરી ઊભી થઈ શકે છે.

પાકમાંથી આવક ઘટે અને બીજી તરફ વ્યાજ વધતું રહે, આ બેવડા માર વચ્ચે ખેડૂતની આર્થિક સ્થિતિ વધુ નબળી પડી શકે છે. દુષ્કાળ જાહેર થવાથી આપમેળે દેવું માફ થતું નથી. સહાય અને ધિરાણસંબંધિત રાહત માટે લાગુ નિયમો પ્રમાણે અલગ નિર્ણય તથા અમલ જરૂરી રહે છે. જાહેરાત પછી પણ ફાઈલો અટકી રહેશે તો ખેડૂતની મુશ્કેલી ઓછી થવાની નથી.

ચારો મોંઘો પડશે, દૂઝણું પશુ વેચાશે તો રોજની આવક બંધ થશે

ઓછા વરસાદથી ઘાસચારાની ઉપલબ્ધતા ઘટે તો ખરીદેલા ચારા પર આધાર વધે છે. ચારો મોંઘો પડે અને દૂધની આવકમાંથી પશુના નિભાવનો ખર્ચ કાઢવો મુશ્કેલ બને ત્યારે પશુપાલક માટે પશુ વેચવા સિવાયનો રસ્તો સાંકડો થતો જાય છે. ચારા અને પાણીની વ્યવસ્થા મોડી થાય તો જરૂરિયાતના સમયે ઓછા ભાવે પશુ વેચવાની નોબત આવી શકે છે.

દૂઝણું પશુ વેચવાથી પરિવારની રોજની દૂધની આવક છીનવાઈ શકે છે. પશુ વેચાયા પછી મળતી સહાયથી એ જ ક્ષમતાનું પશુ ફરી ખરીદવું સહેલું રહેતું નથી. રાષ્ટ્રીય દુષ્કાળ સંકટ વ્યવસ્થાપન યોજનામાં ચારા બેન્ક મજબૂત કરવી અને પશુશિબિર માટે સ્થળો ઓળખવા જેવી કામગીરી આગોતરી તૈયારીમાં સામેલ કરાઈ છે. સ્રોત: રાષ્ટ્રીય દુષ્કાળ સંકટ વ્યવસ્થાપન યોજના

ખરીફનો ફટકો રવી સુધી પહોંચશે, બે ઋતુની કમાણી જોખમાશે

ખરીફમાંથી આવક ઓછી મળે અને સહાય પણ મોડી આવે તો રવી માટે બિયારણ, ખાતર અને સિંચાઈનો ખર્ચ ક્યાંથી કાઢવો તે પ્રશ્ન ઊભો થાય. જ્યાં પાણી ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં પણ રોકડના અભાવે ખેડૂત વાવેતર ઘટાડી શકે છે. જમીનમાં ભેજ ઓછો હોય અને સિંચાઈ માટે પાણીની અછત હોય ત્યાં મુશ્કેલી વધુ ગંભીર બને.

રાહતમાં વિલંબ એક ઋતુના નુકસાનને બીજી ઋતુ સુધી ખેંચી શકે છે. રવી વાવેતરનો યોગ્ય સમય વીતી ગયા પછી મળતા પૈસા તે સમય પાછો લાવી શકતા નથી. આગામી પાક માટેની સહાય અને પાણીની ઉપલબ્ધતાનું આયોજન પણ અત્યારથી કરવું જરૂરી છે.

મોડા સર્વેથી નુકસાનના આકલનમાં વિવાદ ઊભા થશે

સુકાયેલો પાક દૂર કરી દેવાયો હોય, પશુને ખવડાવી દેવાયો હોય અથવા ખેતર આગામી વાવેતર માટે તૈયાર થઈ ગયું હોય ત્યાર પછીનું નિરીક્ષણ મૂળ સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે બતાવે જ એવું નથી. સમયસર સ્થળ તપાસ, તસવીરો અને અન્ય પુરાવા નોંધવામાં ન આવે તો નુકસાન કેટલું થયું તે અંગે વિવાદ ઊભા થઈ શકે છે.

ખેડૂતના ખેતરની સ્થિતિ બદલાઈ જાય તે પહેલાં તેની નોંધ લેવાવી જોઈએ. મોડા સર્વેને કારણે નુકસાનના પુરાવા નબળા પડે તો સહાય મેળવવાની પ્રક્રિયા વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે. તાલુકા કે જિલ્લાની સરેરાશની સાથે ગામ અને ખેતરની સ્થિતિ તપાસવી પણ જરૂરી છે.

ખેતમજૂરોની રોજીરોટી ઘટશે, ગામડાંનો વેપાર પણ મંદ પડશે

પાક ઓછો થાય તો નિંદામણ, કાપણી અને ઉપજની હેરફેરમાં મજૂરીના દિવસો ઘટી શકે છે. જમીનવિહોણા ખેતમજૂર પાસે વેચવા માટે પાક પણ હોતો નથી. રોજનું કામ બંધ થાય તો સીધી અસર રસોડા પર પડે છે. વૈકલ્પિક રોજગારી સમયસર ઉપલબ્ધ ન થાય તો કામની શોધમાં સ્થળાંતરનું દબાણ વધી શકે છે.

ખેડૂતોની ખરીદશક્તિ ઘટવાથી ગામની દુકાનો, કૃષિ સામગ્રીના વેપારીઓ અને પરિવહનના ધંધાને પણ ફટકો પડી શકે છે. દુષ્કાળની અસર ખેતરની સીમા સુધી અટકતી નથી; આખા ગામની આવક અને રોજગારી પર પહોંચે છે.

છ જિલ્લામાં વરસાદની ખાધ કેટલી?

૧ જૂનથી ૯ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ સુધીના આંકડા:

જિલ્લો પડેલો વરસાદ (mm) આ સમયગાળાના સામાન્ય વરસાદ સામે ખાધ (mm) ખાધ (%)

દેવભૂમિ દ્વારકા ૫૭.૮ ૪૫૧.૩ ૮૯%

જામનગર ૨૧૬.૦ ૩૫૦.૪ ૬૨%

પોરબંદર ૧૬૧.૩ ૪૫૬.૧ ૭૪%

રાજકોટ ૩૫૫.૬ ૧૯૮.૬ ૩૬%

સાબરકાંઠા ૪૧૦.૨ ૩૫૭.૯ ૪૭%

મહેસાણા ૪૪૮.૪ ૧૮૯.૧ ૩૦%