નેપાળમાં તાજેતરમાં આવેલા વિનાશક પૂરે ભારે તબાહી મચાવી છે. પૂર અને તેની અસરને કારણે અત્યાર સુધીમાં આશરે 160 લોકોનાં મોત થયા છે, જ્યારે સેંકડો લોકો હજુ લાપતા છે. આ વિનાશ બાદ હવે નેપાળ પર ફરી એક મોટી કુદરતી આફતનો ખતરો તોળાઈ રહ્યો છે.

ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટર ફોર ઇન્ટિગ્રેટેડ માઉન્ટેન ડેવલપમેન્ટ એટલે કે આઇસીઆઇએમઓડી અને નેપાળ સરકારના વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન મુજબ, નેપાળ અને તેની આસપાસની 47 ગ્લેશિયલ તળાવોને ‘પોટેન્શિયલી ડેન્જરસ ગ્લેશિયલ લેક્સ’ એટલે કે સંભવિત જોખમી હિમનદી તળાવો તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.

વૈજ્ઞાનિકો અને નિષ્ણાતોએ ચેતવણી આપી છે કે આમાંથી કોઈપણ તળાવમાં અચાનક ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ એટલે કે ગ્લોફ આવી શકે છે. જો આવું થાય તો નેપાળની નદી વ્યવસ્થામાં અચાનક પાણીનો મોટો પ્રવાહ આવી શકે છે અને નીચેના વિસ્તારોમાં વિનાશક પૂર સર્જાઈ શકે છે.

આ 47 જોખમી તળાવોમાંથી 21 નેપાળમાં આવેલા છે, જ્યારે 25 તળાવો તિબેટમાં છે અને સરહદ પારના જોખમી તળાવો તરીકે ગણવામાં આવે છે. આ તળાવો એવી નદીઓના ઉપરના વિસ્તારમાં આવેલા છે, જે દક્ષિણ તરફ વહેતી નેપાળમાં પ્રવેશ કરે છે. તેથી આ તળાવો નીચેના વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો તેમજ રસ્તા, પુલ, હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ અને અન્ય મહત્વના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે મોટો ખતરો બની શકે છે.

આ યાદીમાં કેટલીક ઝડપથી વિસ્તરી રહેલી અને પથ્થર તથા કાટમાળથી બનેલા કુદરતી બંધ જેવા તળાવો ખાસ ચિંતાજનક માનવામાં આવ્યા છે. આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અધિકારીઓ અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર વિકાસ કાર્યક્રમ એટલે કે યુએનડીપીએ આ તળાવોમાં પાણીનું સ્તર ઘટાડવા અને જોખમ ઓછું કરવા તાત્કાલિક પગલાં લેવાની જરૂરિયાત દર્શાવી છે.

ખાસ જોખમી તળાવોમાં લોઅર બરુણ (તાલોપોખરી), થુલાગી (ડોના), લુમડિંગ ત્સો, હોંગુ-2/ચામલાંગ સાઉથ, ત્સો રોલ્પા અને ઇમજા ત્સોનો સમાવેશ થાય છે.

આ તળાવોથી ઊભો થતો ખતરો મુખ્યત્વે એવા પર્વતીય અને પહાડી જિલ્લાઓમાં છે, જ્યાંથી આ તળાવોમાંથી નીકળતી નદીઓ નીચે તરફ વહે છે. જો મોટો ગ્લોફ આવે તો રસ્તામાં આવેલા ગામો, શહેરો અને મહત્વના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ભારે નુકસાન થઈ શકે છે.

પૂર્વ અને મધ્ય નેપાળના વિસ્તારો ખાસ સંવેદનશીલ છે. તેમાં કોશી અને બાગમતી નદી બેસિનનો પણ સમાવેશ થાય છે. અહેવાલ મુજબ, કુલ પ્રાદેશિક જોખમનો 85 ટકાથી વધુ હિસ્સો આ સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં કેન્દ્રિત છે.

સૌથી વધુ જોખમ ધરાવતા જિલ્લાઓમાં સોલુખુમ્બુનો સમાવેશ થાય છે, જ્યાં દૂધ કોશી અને ઇમજા બેસિન આવેલા છે. સંખુવાસભા જિલ્લો બરુણ અને અરુણ નદી ખીણોના વિસ્તારમાં આવેલો છે. જ્યારે દોલખા જિલ્લો તામા કોશી નદી કોરિડોરમાં છે અને તેને ત્સો રોલ્પા તળાવથી ખતરો થઈ શકે છે. નેપાળમાં તાજેતરની વિનાશક પૂર બાદ આ ચેતવણી વધુ ગંભીર બની છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જોખમી ગ્લેશિયલ તળાવો પર સતત નજર રાખવી અને સમયસર પાણીનું સ્તર ઘટાડવા જેવા પગલાં લેવા અત્યંત જરૂરી છે.

૨૦૦ અબજ નેપાળી રૂપિયાનું નુકસાન

નેપાળના રાસુવા જિલ્લા અને નજીકના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં આવેલા વિનાશક પૂરને કારણે આશરે ૨૦૦ અબજ નેપાળી રૂપિયા (આશરે રૂ.૧.૨૫ લાખ કરોડ)નું માળખાગત નુકસાન થયું છે. પૂરના નુકસાન અંગેના પ્રશ્નોના જવાબમાં, નેપાળના માળખાગત મંત્રી સુનીલ લમસલે જણાવ્યું હતું કે, પ્રારંભિક મૂલ્યાંકન મુજબ, રસ્તાઓ, પુલો અને અન્ય માળખાગત સુવિધાઓ સૌથી વધુ પ્રભાવિત થઈ છે, જેમાં કુલ નુકસાન લગભગ ૨૦૦ અબજ નેપાળી રૂપિયા સુધી પહોંચવાની સંભાવના છે. અગાઉ, સ્વતંત્ર પાવર પ્રોડ્યુસર્સ એસોસિએશન નેપાળએ અહેવાલ આપ્યો હતો કે અચાનક પૂરથી આઠ કાર્યરત હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સ ૩૫૪ મેગાવોટની સંયુક્ત ક્ષમતા અને નુવાકોટ અને રાસુવા જિલ્લામાં હાલમાં નિર્માણાધીન પાંચ પ્રોજેક્ટ્સને નુકસાન થયું છે.

ભારતે સહાય મોકલી

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ નેપાળના વડા પ્રધાન બાલેન શાહ સાથે ફોન પર વાત કરી હતી અને પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા માટે શક્ય તમામ માનવતાવાદી સહાયની ખાતરી આપી હતી. ભારતે પડોશી દેશને રાહત પુરવઠાનો પહેલો જથ્થો પણ મોકલ્યો છે. દરમિયાન, કાઠમંડુમાં ભારતીય દૂતાવાસે અચાનક પૂરથી પ્રભાવિત ભારતીય નાગરિકોને સહાય અને માહિતી પૂરી પાડવા માટે હેલ્પલાઇન નંબરો જારી કર્યા છે.