ભારતના વિદેશ મંત્રાલય (Ministry of External Affairs) દ્વારા પાસપોર્ટ અને દેશની નાગરિકતાને લઈને એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને આંખ ઉઘાડનારો ખુલાસો કરવામાં આવ્યો છે. વિદેશ મંત્રાલયના વરિષ્ઠ અધિકારીએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે, પાસપોર્ટ એ મુખ્યત્વે વિદેશ પ્રવાસ માટેનું એક કાનૂની દસ્તાવેજ (Travel Document) છે, તે ભારતની નાગરિકતાનો આખરી પુરાવો નથી.

આ સાથે જ મંત્રાલયે દેશમાં પાસપોર્ટ સેવાઓનો વ્યાપ વધારવા અને ભારતીયો માટે વૈશ્વિક સ્તરે વિઝા-મુક્ત પ્રવાસની મળેલી નવી સુવિધાઓ અંગેના આંકડા પણ જાહેર કર્યા છે. દેશના નાગરિકતા કાયદા અને પાસપોર્ટ સેવાઓ સાથે જોડાયેલા આ મોટા સમાચારનો સંપૂર્ણ વિગતવાર અહેવાલ નીચે મુજબ છે.

સરકારના સત્તાવાર અહેવાલ મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૫ દરમિયાન દેશમાં આશરે ૧.૫ કરોડ પાસપોર્ટ અને તેને સંબંધિત સેવાઓ પૂરી પાડવામાં આવી હતી, જેમાં માત્ર નવા પાસપોર્ટ ઈશ્યુ કરવાનો આંકડો જ ૧.૩૯ કરોડથી વધુ હતો. મંત્રાલયે પાસપોર્ટ બનાવવાની પ્રક્રિયાને હવે પહેલા કરતાં ઘણી ઝડપી અને સરળ બનાવી દીધી છે.

માત્ર ૬ દિવસમાં તૈયાર થાય છે પાસપોર્ટ, કેન્દ્રોમાં ૬ ગણો વધારો
અધિકારીએ માહિતી આપતાં જણાવ્યું કે, જો પોલીસ વેરિફિકેશનના સમયને બાદ કરવામાં આવે, તો હવે નવો પાસપોર્ટ બનવામાં માત્ર ૬ વર્કિંગ ડેઝ (કામકાજના દિવસો) નો સમય લાગે છે. પાસપોર્ટ સેવા કેન્દ્ર (PSK) અને પોસ્ટ ઓફિસ પાસપોર્ટ સેવા કેન્દ્ર (POPSK) ની અંદર અરજદારોનું કામ ૪૫ મિનિટથી પણ ઓછા સમયમાં પૂરું થઈ જાય છે.

છેલ્લા ૧૦ વર્ષોમાં દેશની અંદર પાસપોર્ટ કેન્દ્રોની સંખ્યામાં ૬ ગણો તોતિંગ વધારો થયો છે. ૧૦ વર્ષ પહેલાં દેશમાં માત્ર ૭૭ પાસપોર્ટ કેન્દ્રો હતા, જે હવે વધીને ૫૪૫ પર પહોંચી ગયા છે. ગત વર્ષે દેશમાં ૧૦ નવા પોસ્ટ ઓફિસ પાસપોર્ટ કેન્દ્રો ખોલવામાં આવ્યા હતા અને ચાલુ વર્ષે વધુ ૧૦ કેન્દ્રો ખોલવાની યોજના છે.

ભારતીય પાસપોર્ટની તાકાત વધી: ૨૭ દેશોમાં વિઝા વગર એન્ટ્રી
વૈશ્વિક સ્તરે ભારતીય પાસપોર્ટની સ્વીકાર્યતા અને તાકાતમાં મોટો વધારો થયો છે.

વિઝા-ફ્રી એન્ટ્રી: ભારતીય નાગરિકો માટે હવે વિશ્વના ૨૭ દેશોમાં 'વિઝા-ફ્રી' (કોઈપણ વિઝા વગર) એન્ટ્રીની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે, જે વર્ષ ૨૦૧૯માં માત્ર ૧૬ દેશો પૂરતી મર્યાદિત હતી.

વિઝા ઓન અરાઇવલ: દુનિયાના ૪૭ દેશો ભારતીયોને પહોંચતાની સાથે જ 'વિઝા ઓન અરાઇવલ' ની સુવિધા આપે છે.

ઇલેક્ટ્રોનિક વિઝા (e-Visa): આશરે ૬૬ દેશો ભારતીય પ્રવાસીઓને ઇલેક્ટ્રોનિક વિઝાની સુવિધા પૂરી પાડે છે.

મંત્રાલયે ખાસ કરીને યુરોપના મોટાભાગના દેશો સાથે 'મોબિલિટી એગ્રીમેન્ટ' (આવાગમન કરાર) કર્યા છે. આ કરારોના કારણે ભારતના વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો, પ્રવાસીઓ અને વેપારીઓ માટે વિદેશ જવાનું ખૂબ સરળ બન્યું છે, અને સાથે જ ગેરકાયદેસર રીતે વિદેશ ગયેલા લોકોને પરત લાવવા માટે પણ એક મજબૂત સિસ્ટમ તૈયાર થઈ છે.

નાગરિકતા અંગે દેશનો કાયદો શું કહે છે?
વિદેશ મંત્રાલયની આ સ્પષ્ટતા પાછળ દેશનો કાનૂની આદેશ જવાબદાર છે. જો કોઈ વ્યક્તિનો જન્મ ૧ જુલાઈ ૧૯૮૭ પછી ભારતમાં થયો હોય, તો તે ભારતીય નાગરિક છે તે સાબિત કરવા માટે માત્ર તેનો જન્મ પ્રમાણપત્ર (Birth Certificate), પાસપોર્ટ કે અન્ય સરકારી ઓળખપત્રો પૂરતા ગણાશે નહીં. નાગરિકતા કાયદા મુજબ, ૧ જુલાઈ ૧૯૮૭ પછી ભારતમાં જન્મેલી કોઈ પણ વ્યક્તિ ત્યાં સુધી આપમેળે નાગરિકતાનો દાવો કરી શકતી નથી, જ્યાં સુધી તેના માતા કે પિતામાંથી ઓછામાં ઓછું કોઈ એક કાનૂની રીતે ભારતનું નાગરિક ન હોય.

કાયદાકીય માળખા અનુસાર:

૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ થી ૧ જુલાઈ ૧૯૮૭ વચ્ચે જન્મેલા: આ સમયગાળા દરમિયાન ભારતમાં જન્મેલી દરેક વ્યક્તિ જન્મના આધારે સીધી જ ભારતની નાગરિક ગણાય છે.

૧ જુલાઈ ૧૯૮૭ પછી જન્મેલા: આ લોકો માટે નાગરિકતા મેળવવા માતા-પિતામાંથી કોઈ એકનું ભારતીય હોવું અનિવાર્ય છે.

વર્ષ ૨૦૧૩માં બોમ્બે હાઈકોર્ટે પણ એક ચુકાદા દરમિયાન ગેરકાયદેસર પ્રવાસી હોવાના આરોપનો સામનો કરી રહેલા ૪ લોકોને રાહત આપવાનો સ્પષ્ટ ઈન્કાર કરી દીધો હતો. તે લોકોએ પુરાવા તરીકે ભારતીય પાસપોર્ટ અને જન્મ પ્રમાણપત્ર રજૂ કર્યા હોવા છતાં, અદાલતે તેમની અરજી ફગાવી દેતાં કહ્યું હતું કે, કાયદા મુજબ અરજદારે એ સાબિત કરવું પડશે કે તેના માતા-પિતા ભારતીય નાગરિક હતા, માત્ર પાસપોર્ટ હોવાથી નાગરિકતા સિદ્ધ થતી નથી.