રાજ્યમાં આ વર્ષે ચોમાસાએ જાણે ગુજરાતને બે ભાગમાં વહેંચી નાખ્યું છે. દક્ષિણ અને મધ્ય ગુજરાતમાં સારા વરસાદથી નદી-જળાશયોમાં પાણીની આવક થઈ છે ત્યારે કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના મોટા વિસ્તારમાં વરસાદ ખેંચાઈ જતાં ખેતી અને પશુપાલન બંને સામે ગંભીર સંકટ ઊભું થયું છે. ખાસ કરીને દેવભૂમિ દ્વારકા, પોરબંદર, જામનગર અને કચ્છમાં સ્થિતિ અત્યંત ચિંતાજનક બની છે. રાજકોટ અને ગીર સોમનાથ પણ મોસમના સરેરાશ વરસાદના હજુ 50 ટકા સુધી પહોંચી શક્યા નથી.

હવે ચોમાસાની સામાન્ય વિદાયને આશરે ત્રણ સપ્તાહનો સમય બાકી રહ્યો છે. આ ત્રણ સપ્તાહ દરમિયાન કચ્છ-સૌરાષ્ટ્રમાં સારો વરસાદ નહીં પડે તો મગફળી, કપાસ, તલ અને કઠોળ સહિતના ખરીફ પાકના ઉત્પાદનને મોટો ફટકો પડવાની ભીતિ છે. વરસાદની અછત માત્ર ખેતરો સુધી મર્યાદિત રહી નથી. પશુઓ માટે લીલા ઘાસની અછત સર્જાઈ છે અને ઓછા વરસાદવાળા જિલ્લાઓના અનેક જળાશયોમાં પણ પાણી અત્યંત ઓછું છે.

વરસાદની સૌથી ભયાનક સ્થિતિ દેવભૂમિ દ્વારકામાં છે. જિલ્લામાં અત્યાર સુધીમાં સમગ્ર ચોમાસાની સરેરાશનો માત્ર 6.41 ટકા વરસાદ થયો છે. એટલે ચોમાસાના લગભગ ત્રણ મહિના પૂરા થવા આવ્યા છતાં જિલ્લામાં સામાન્ય રીતે આખી સિઝનમાં પડતા વરસાદનો દસમો ભાગ પણ મળ્યો નથી. પોરબંદરમાં સ્થિતિ થોડી સારી પરંતુ એટલી જ ચિંતાજનક છે. ત્યાં અત્યાર સુધી સિઝનના સરેરાશનો 18.12 ટકા વરસાદ નોંધાયો છે. જામનગરમાં 28.88 ટકા અને કચ્છમાં 29.27 ટકા વરસાદ થયો છે. અર્થાત્ દેવભૂમિ દ્વારકા, પોરબંદર, જામનગર અને કચ્છ એવા ચાર જિલ્લા છે જ્યાં ચોમાસાના સરેરાશ વરસાદનો હજુ 30 ટકા વરસાદ પણ થયો નથી. રાજકોટમાં સિઝનના સરેરાશનો 47.9 ટકા વરસાદ અને ગીર સોમનાથમાં 46.62 ટકા વરસાદ થયો છે. એટલે કચ્છ-સૌરાષ્ટ્રના છ મહત્વના જિલ્લાઓ હજુ મોસમી સરેરાશના અડધા વરસાદ સુધી પણ પહોંચી શક્યા નથી. રાજ્યના અન્ય ભાગોમાં સાબરકાંઠામાં 46.61 ટકા અને અરવલ્લીમાં 46.22 ટકા વરસાદ થયો છે. આમ રાજ્યમાં કુલ આઠ જિલ્લા એવા છે જ્યાં અત્યાર સુધી સમગ્ર મોસમના સરેરાશ વરસાદનો 50 ટકા વરસાદ પણ નોંધાયો નથી.

સમગ્ર સૌરાષ્ટ્રની સ્થિતિ એકસરખી નથી. પશ્ચિમ સૌરાષ્ટ્રનો દેવભૂમિ દ્વારકા-પોરબંદર-જામનગર પટ્ટો વરસાદ માટે અત્યંત તરસ્યો રહ્યો છે અને રાજકોટ તથા ગીર સોમનાથ પણ ગંભીર ખાધમાં છે. તેની સામે મોરબી, સુરેન્દ્રનગર, અમરેલી, ભાવનગર અને બોટાદ જેવા જિલ્લાઓની સ્થિતિ પ્રમાણમાં ઘણી સારી છે. આથી આ વર્ષે સમસ્યા માત્ર ‘સૌરાષ્ટ્રમાં વરસાદ ઓછો છે’ એટલી નથી. ચોમાસાના વિતરણમાં ભારે અસમાનતા સર્જાઈ છે. એક તરફ કેટલાક વિસ્તારોમાં ખેતરોને વારંવાર પાણી મળ્યું છે તો બીજી તરફ થોડા સો કિલોમીટરના અંતરે જ વરસાદ આધારિત ખેતી કરનારા ખેડૂતો હવે પાક બચાવવાની સ્થિતિમાં આવી પહોંચ્યા છે.

પશુપાલનને મોટો ફટકો

કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રની ગ્રામ્ય અર્થવ્યવસ્થા માત્ર ખેતી પર આધારિત નથી. પશુપાલન અહીં ખેડૂતોની આવકનો બીજો મોટો આધાર છે. વરસાદ ઓછો પડતાં ગૌચર અને ખુલ્લી જમીનમાં લીલા ઘાસનું ઉત્પાદન ઘટ્યું છે. લીલા ઘાસની અછત ખાસ કરીને કચ્છમાં ગંભીર બની છે. ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ કચ્છમાં દૈનિક દૂધ ઉત્પાદનમાં અંદાજે એક લાખ લિટરનો ઘટાડો નોંધાયો છે. વરસાદની અછત લાંબી ચાલશે તો પશુપાલકોને સૂકા ઘાસ અને તૈયાર પશુઆહાર પર વધુ આધાર રાખવો પડશે. તેનાથી પશુપાલનનો ખર્ચ વધશે. પૂરતો લીલો અને પોષણયુક્ત ચારો નહીં મળે તો પશુઓની દૂધ આપવાની ક્ષમતા ઘટવા ઉપરાંત તેમની તંદુરસ્તી અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ પર પણ અસર થઈ શકે છે.​​​​​​​

આગામી ત્રણ સપ્તાહ મહત્વપૂર્ણ

ગુજરાતમાંથી દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાની સામાન્ય વિદાય 15 સપ્ટેમ્બર આસપાસ શરૂ થતી હોવાથી હવે કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્ર માટે સમય ઝડપથી ઘટી રહ્યો છે. વરસાદી સિસ્ટમ ફરી સક્રિય થાય અને આગામી ત્રણ સપ્તાહમાં કચ્છ-સૌરાષ્ટ્રને સારો અને વ્યાપક વરસાદ મળે તો જમીનમાં ભેજ વધવાથી મગફળી, કપાસ અને બીજા ખરીફ પાકનો મોટો હિસ્સો હજુ બચી શકે છે. જળાશયોમાં નવી આવક થશે અને ઘાસચારા માટે પણ રાહત મળશે. પરંતુ આ સમયગાળામાં પણ વરસાદ ખેંચાઈ જશે તો સ્થિતિ માત્ર ‘ઓછા વરસાદ’ પૂરતી નહીં રહે. પાકના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો, પશુઆહારનો વધતો ખર્ચ, દૂધ ઉત્પાદન પર અસર અને સ્થાનિક જળાશયોમાં ઓછો જથ્થો, આ ચારેય સમસ્યા એક સાથે ઊભી થઈ શકે છે. એટલે કચ્છ-સૌરાષ્ટ્ર માટે આ વખતના ચોમાસાની સાચી કસોટી હવે શરૂ થઈ છે. છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં કેટલો વરસાદ પડ્યો તેના કરતાં હવે આગામી ત્રણ સપ્તાહમાં કેટલો વરસાદ પડે છે તે ખેડૂતોનું આખું વર્ષ નક્કી કરી શકે છે.

મોસમના સરેરાશનો કેટલો વરસાદ થયો?

દેવભૂમિ દ્વારકા 6.41%

પોરબંદર 18.12%

જામનગર 28.88%

કચ્છ 29.27%

ગીર સોમનાથ 46.62%

રાજકોટ 47.90%

અરવલ્લી 46.22%

સાબરકાંઠા 46.61%

જળાશયોમાં પણ કચ્છ સૌથી તરસ્યું

રાજ્યના 207 જળાશયોમાં સરેરાશ જળસંગ્રહ: 73.24%

કચ્છ: 25.24%

ઉત્તર ગુજરાત: 43.40%

સૌરાષ્ટ્ર: 53.29%

મધ્ય ગુજરાત: 61.96%

10 ટકાથી પણ ઓછું પાણી ધરાવતા જળાશયો: અંદાજે 40%

વરસાદની અછતથી કોને સૌથી મોટો ખતરો?

મગફળી: શીંગ અને દાણા ભરાવાના તબક્કે ભેજની અછતથી સીધું ઉત્પાદન ઘટી શકે.

કપાસ: ફૂલ અને બોલ બનવાના તબક્કામાં પાણીની અછતથી ફૂલ ખરવા તથા બોલનું કદ ઘટવાનું જોખમ.

તલ-મગ-અડદ: વરસાદ આધારિત પાક હોવાથી લાંબો વિરામ સીધી અસર કરે.

બાજરી-જુવાર: હળવી જમીનમાં જમીનનો ભેજ ઝડપથી ખૂટી શકે.

પશુપાલન: લીલા ઘાસની અછત, પશુઆહારનો ખર્ચ વધે અને દૂધ ઉત્પાદન ઘટે.

જળાશયો: વરસાદ નહીં આવે તો સ્થાનિક સિંચાઈ ઉપરાંત આગામી મહિનાના પાણી આયોજન પર દબાણ વધે.