ચોમાસાના છેલ્લા મહિના સપ્ટેમ્બર ઉપર મીટ માંડીને બેઠેલા સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છના ખેડૂતો માટે હવામાન વિભાગની નવી આગાહી ચિંતાજનક છે. આઈએમડીએ સપ્ટેમ્બર દરમિયાન દેશમાં વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો રહેવાની સંભાવના વ્યક્ત કરી છે. આગાહીના નકશામાં ગુજરાત અને ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છના મોટા ભાગને પણ સામાન્ય કરતાં ઓછા વરસાદની સંભાવનાવાળા વિસ્તારમાં દર્શાવવામાં આવ્યો છે. ચાલુ સપ્તાહની આગાહીમાં પણ સમગ્ર વિસ્તારને તરબોળ કરી શકે તેવા ભારે કે વ્યાપક વરસાદી રાઉન્ડનો સ્પષ્ટ સંકેત નથી.

છેલ્લા ઉપલબ્ધ જિલ્લા સ્તરના આંકડા અને ૧૯૯૬થી ૨૦૨૫ની સરેરાશના આધારે દેવભૂમિ દ્વારકામાં વરસાદની સૌથી વધુ ૯૩.૫૯ ટકા ખાધ છે. પોરબંદરમાં ૮૨.૧૨ ટકા, જામનગરમાં ૭૧.૧૨ ટકા, કચ્છમાં ૭૦.૭૫ ટકા અને રાજકોટમાં ૫૩.૨૩ ટકા વરસાદની ખાધ રહી છે. સપ્ટેમ્બરમાં પણ ખેતીને ઉપયોગી વરસાદ ન થાય તો પાંચેય જિલ્લા આટલી જ ગંભીર ખાધ સાથે ચોમાસું પૂરું કરશે.

દેવભૂમિ દ્વારકા, પોરબંદર, જામનગર, રાજકોટ અને કચ્છમાં પહેલેથી વરસાદની મોટી ખાધ છે. હવે સપ્ટેમ્બરમાં પણ માત્ર છૂટાછવાયા ઝાપટાં પડે અને ખેતીને કામ લાગે તેવો વ્યાપક વરસાદ ન થાય તો આ મહિનો કોરો જવાની સ્થિતિ ઉભી થઇ છે. હવે પ્રશ્ન માત્ર ચોમાસાની સરેરાશનો નહીં રહે. ઊભા ખરીફ પાક, પશુઓ માટેનો ઘાસચારો, આગામી રવી વાવેતર અને ગામડાંના પીવાના પાણી એમ ચારેય મોરચે એકસાથે મુશ્કેલી ઊભી થશે.

આઈએમડીના સપ્ટેમ્બર 2026ના માસિક અંદાજ મુજબ સમગ્ર દેશમાં સપ્ટેમ્બરનો વરસાદ લાંબા ગાળાની સરેરાશના 91 ટકાથી ઓછો રહેવાની શક્યતા છે. દેશમાં સપ્ટેમ્બરનો સામાન્ય વરસાદ 167.9 મિમી ગણાય છે. હાલ મજબૂત અલ નીનો સક્રિય છે અને તે હજુ વધારે મજબૂત થવાનો અંદાજ છે. આઈએમડીએ મહત્તમ અને લઘુતમ તાપમાન પણ દેશના મોટા ભાગમાં સામાન્ય કરતાં ઊંચું રહેવાની શક્યતા દર્શાવી છે. એટલે વરસાદ ઓછો રહેવા સાથે ગરમી અને બાષ્પીભવન વધવાથી જમીનમાં રહેલો થોડોઘણો ભેજ પણ ઝડપથી ખૂટી શકે છે.

પાંચ જિલ્લામાં ૫૩થી ૯૪ ટકા સુધી વરસાદની ખાધ

જિલ્લો મોસમનો સરેરાશ વરસાદ અત્યાર સુધીનો અંદાજિત વરસાદ વરસાદની ખાધ

દેવભૂમિ દ્વારકા ૮૪૨ મિમી ૫૪ મિમી ૯૩.૫૯ ટકા

પોરબંદર ૮૪૮ મિમી ૧૫૨ મિમી ૮૨.૧૨ ટકા

જામનગર ૭૪૮ મિમી ૨૧૬ મિમી ૭૧.૧૨ ટકા

કચ્છ ૫૩૩ મિમી ૧૫૬ મિમી ૭૦.૭૫ ટકા

રાજકોટ ૭૪૧ મિમી ૩૪૭ મિમી ૫૩.૨૩ ટકા

સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં સપ્ટેમ્બરનો લાંબા ગાળાનો સામાન્ય વરસાદ આશરે 93 મિમી છે. આટલો સામાન્ય વરસાદ પડે તો પણ દેવભૂમિ દ્વારકામાં લગભગ 695 મિમી, પોરબંદરમાં 603 મિમી, જામનગરમાં 439 મિમી, રાજકોટમાં 301 મિમી અને કચ્છમાં 284 મિમીની મોસમી ખાધ બાકી રહી જાય. સામાન્ય કરતાં બમણો એટલે કે આશરે 186 મિમી વરસાદ થાય તો પણ આ પાંચ પૈકી એકેય જિલ્લાની મોસમી સરેરાશ પૂરી થઈ શકે તેમ નથી.

હવે જો સપ્ટેમ્બરમાં ખેતીને ઉપયોગી વરસાદ સાવ ન થાય તો આ ખાધ લગભગ યથાવત રહેશે. ચોમાસું પૂર્ણ થતી વખતે દેવભૂમિ દ્વારકા 788 મિમી, પોરબંદર 696 મિમી, જામનગર 532 મિમી, રાજકોટ 395 મિમી અને કચ્છમાં 377 મિમી જેટલી ખાધ રહી જશે.

મગફળીમાં દાણા નહીં ભરાય, કપાસમાં ફૂલ અને જીંડવા ખરશે

સપ્ટેમ્બરનો વરસાદ મગફળી અને કપાસ માટે નિર્ણાયક હોય છે. મગફળીમાં દાણા ભરવા અને કપાસમાં ફૂલ તથા જીંડવાના વિકાસ માટે જમીનમાં પૂરતો ભેજ જરૂરી છે. સપ્ટેમ્બર કોરો જાય તો ઓછી ઊંડાઈવાળી જમીનમાં મગફળી સમય પહેલાં સૂકાવા માંડશે. દાણાનું કદ નાનું રહી શકે, ઉતારો ઘટી શકે અને તેલની ટકાવારી ઉપર પણ અસર થઈ શકે છે.કપાસમાં ભેજની ખેંચ વધવાથી ફૂલ અને નાના જીંડવા ખરી પડવાની શક્યતા રહે છે. છોડનો વિકાસ અટકતાં બીજું અને ત્રીજું વીણવાનું ઉત્પાદન ગંભીર રીતે ઘટી શકે છે. જ્યાં સિંચાઈની સુવિધા નથી ત્યાં પાકને બચાવવો મુશ્કેલ બનશે. કૂવા કે બોરની સગવડ ધરાવતા ખેડૂતો પણ ઘટતા ભૂગર્ભજળ અને વીજળીના ખર્ચને કારણે લાંબા સમય સુધી પિયત આપી શકશે નહીં. રાજકોટ અને જામનગર વિસ્તારમાં મગફળી-કપાસ ઉપરાંત તલ, કઠોળ અને ઘાસચારાના પાકને પણ અસર થશે. કચ્છ તથા દેવભૂમિ દ્વારકાના સૂકા વિસ્તારોમાં સામાન્ય ઝાપટાં પાકને માત્ર થોડા દિવસનું જીવનદાન આપી શકે, પરંતુ ઉત્પાદન બચાવવા માટે જમીનને પલાળી શકે તેવો વરસાદ જરૂરી છે.

કુદરતી ઘાસચારો નહીં ઊગે તો પશુપાલન ઉપર સૌથી મોટો ઘા

સપ્ટેમ્બર કોરો રહેવાની સૌથી લાંબી અસર પશુપાલન ઉપર પડી શકે છે. ઓછા વરસાદને કારણે ગૌચર, ખરાબા અને ખુલ્લી જમીનમાં કુદરતી ઘાસનો વિકાસ પહેલેથી નબળો છે. હવે છેલ્લો વરસાદી મહિનો પણ નિષ્ફળ જાય તો શિયાળો શરૂ થતાં પહેલાં જ લીલા ઘાસચારાની તંગી ઊભી થશે.સૂકો ઘાસ, કડબ અને પશુઆહારના ભાવ વધી શકે છે. નાના અને મધ્યમ પશુપાલકોને પશુઓ રાખવાનો દૈનિક ખર્ચ પોસાય નહીં તેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. દુષ્કાળગ્રસ્ત ગામોમાંથી પશુઓ સાથે સ્થળાંતર, પશુઓનું સસ્તા ભાવે વેચાણ અને દૂધ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થવાની શક્યતા રહેશે. પશુપાલન ઉપર આધારિત કચ્છ, દેવભૂમિ દ્વારકા, જામનગર અને પોરબંદરના પરિવારોની રોકડ આવકને તેની સીધી અસર થશે.

રવી વાવેતરનું ક્ષેત્ર ઘટવાની ભીતિ

ચોમાસાનો છેલ્લો વરસાદ રવી પાક માટે જમીનમાં ભેજનો સંગ્રહ કરે છે. સપ્ટેમ્બર કોરો જાય તો જીરું, ચણા, ઘઉં, ધાણા અને અન્ય શિયાળુ પાકના વાવેતર માટે જરૂરી ભેજ નહીં રહે. સંપૂર્ણ સિંચાઈની સગવડ ન ધરાવતા ખેડૂતો વાવેતર મોડું કરી શકે અથવા ક્ષેત્ર ઘટાડવું પડી શકે છે.

ખેડૂતોને પહેલાં ખરીફ પાકમાં નુકસાન અને ત્યાર બાદ રવી વાવેતરમાં ઘટાડો એમ બેવડો ફટકો પડી શકે છે. તેની અસર ખેતમજૂરોની રોજગારી, માર્કેટ યાર્ડની આવક, તેલ મિલો, જિનિંગ ઉદ્યોગ, પશુઆહારના ભાવ અને સમગ્ર ગ્રામ્ય બજાર ઉપર પણ પડશે.