બનારસે પોતાના ભૂતકાળનું એક મોટું રહસ્ય લગભગ 70 વર્ષ સુધી 22 બંધ પેટીઓમાં સાચવી રાખ્યું હતું. વર્ષ 1957માં રાજઘાટના ખોદકામ દરમિયાન મળેલા આ બોક્સ કાશી હિન્દુ યુનિવર્સિટી (બીએચયુ)ના સંગ્રહાલયમાં સુરક્ષિત રાખી દેવામાં આવ્યા હતા. 20 ઓગસ્ટના રોજ જ્યારે આ પેટીઓ ખોલવામાં આવી, ત્યારે 10 હજારથી પણ વધુ પુરાતત્વીય અવશેષોનો ખજાનો સામે આવ્યો છે. આમાં લગભગ 3,000 વર્ષ જૂના માટીના વાસણો, કલાકૃતિઓ, પ્રાચીન સિક્કા, ઓજારો, મુદ્રાઓ (સીલ) તેમજ હાથીદાંત અને હાડકામાંથી બનેલી વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે.

આ ઐતિહાસિક ખજાનાની વિશેષતા માત્ર તેની ઉંમર જ નથી. બોક્સમાંથી આશરે 3,000 ગ્લાસ સ્લાઈડ્સ અને 5,000થી વધુ જૂના ફોટો નેગેટિવ પણ મળી આવ્યા છે. આમાં રાજઘાટ ઉપરાંત માંઝી, રત્નાગિરી, અજંતા અને એલોરા જેવા ઐતિહાસિક સ્થળોની તસવીરો પણ સામેલ છે. આ તસવીરોમાં ભગવાન વિષ્ણુ, શિવ અને બુદ્ધની મૂર્તિઓના એવા દુર્લભ ચિત્રો છે, જે દાયકાઓ પહેલાના હવામાન, સંરક્ષણ કાર્યો અને આધુનિક નિર્માણ સમયનું જૂનું સ્વરૂપ દર્શાવે છે.

બીએચયુના પ્રાચીન ભારતીય ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને પુરાતત્વ વિભાગના વડા પ્રો. મહેશ પ્રસાદ અહિરવારના જણાવ્યા મુજબ, બોક્સમાંથી મળેલી મુદ્રાઓ પર બ્રાહ્મી લિપિના અભિલેખો છે. ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (એએસઆઈ)ના નિષ્ણાતો હવે આ મુદ્રાઓનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરશે. આનાથી તે સમયની ભાષા, શાસન વ્યવસ્થા અને આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને સમજવામાં મોટી મદદ મળી શકે તેમ છે. યુનિવર્સિટીએ આ પુરાવશેષોના સંરક્ષણ અને દસ્તાવેજીકરણ માટે ત્રણ નિષ્ણાત ટીમોની રચના પણ કરી છે.

ગંગા અને વરુણા નદીના સંગમ નજીક આવેલું રાજઘાટ મધ્ય ગંગા ઘાટીના મહત્વપૂર્ણ પુરાતત્વીય સ્થળોમાં ગણાય છે. અહીં ૧૯૫૭થી ૧૯૬૯ વચ્ચે બીએચયુ અને ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ દ્વારા ઉત્ખનન કરવામાં આવ્યું હતું. પુરાતત્વવિદોને અહીં પ્રાચીન વસાહતો, મકાનો, ટેરાકોટાની વસ્તુઓ અને મુદ્રાઓના અવશેષો મળ્યા હતા. ખોદકામથી રાજઘાટના આશરે ૮૦૦ ઈસા પૂર્વથી મધ્યકાળ સુધીના છ સાંસ્કૃતિક કાલખંડોની માહિતી મળી હતી. ગયા મહિને જ આ સ્થળેથી મળી આવેલ 70 વર્ષ જૂનું માનવ કંકપાળ (સાંકળ) પણ પહેલીવાર ફરીથી ખોલવામાં આવ્યું હતું.