ભારતમાં પેતૃક સંપત્તિમાં હિસ્સાને લઈને વિવાદ થવો સામાન્ય વાત છે. આ વિવાદ ત્યારે વધુ વધી જાય છે, જ્યારે પરિવારનો કોઈ સભ્ય પોતાની હિસ્સેદારી કોઈ અન્ય વ્યક્તિને વેચવા માંગતો હોય, જ્યારે બાકીના સભ્યો સંપત્તિ પોતાની પાસે રાખવા માંગતા હોય. આવા મામલાઓમાં સવાલ થાય છે કે શું કોઈ વ્યક્તિ અન્ય માલિકોની સહમતિ વગર પેતૃક જમીન કે મકાનમાં પોતાનો હિસ્સો વેચી શકે છે? શું પરિવારના બીજા સભ્યો આ વેચાણને કાયદાકીય રીતે પડકારી શકે છે?

વાસ્તવમાં, સંયુક્ત પેતૃક સંપત્તિમાં હિસ્સો હોવાનો અર્થ એ નથી કે કોઈ પણ વ્યક્તિ કાયદાકીય પ્રક્રિયા પૂરી કર્યા વગર પોતાની મરજીથી સંપત્તિનો કોઈ પણ ભાગ વેચી શકે છે. તેના માટે સંપત્તિના ભાગલા, માલિકી હક અને તેનાથી જોડાયેલા દસ્તાવેજોની સ્થિતિ સમજી લેવી ખૂબ જ જરૂરી છે.

વેચાણ પહેલા જમીનના કાયદાકીય ભાગલા કરાવવા બેહતર
કાનૂની નિષ્ણાતોના મતે, આવા વિવાદોથી બચવા માટે જમીન વેચતા પહેલા તેના કાયદાકીય ભાગલા કરાવવા વધુ સારું છે. તેમાં દરેક વ્યક્તિના હિસ્સા અને તેની સીમાઓને સ્પષ્ટ રૂપે નોંધવામાં આવવી જોઈએ. આનાથી ભવિષ્યમાં માલિકી હકને લઈને વિવાદ થવાની આશંકા ઘટી જાય છે.

પેતૃક સંપત્તિ ખરીદનારે પણ રાખવું જોઈએ ધ્યાન
નિષ્ણાતો જણાવે છે કે જો કોઈ બહારની વ્યક્તિ પરિવારના કોઈ સભ્ય પાસેથી સંયુક્ત સંપત્તિમાં હિસ્સો ખરીદે છે, તો તેણે મૂળ માલિકીના દસ્તાવેજોની તપાસ અવશ્ય કરવી જોઈએ. ઘણીવાર જમીનના મૂળ દસ્તાવેજ એ વ્યક્તિ પાસે હોય છે, જેની પાસે સંપત્તિમાં સૌથી મોટો હિસ્સો હોય છે, ન કે તે માલિક પાસે જે પોતાનો હિસ્સો વેચી રહ્યો છે. ખરીદનારે માત્ર રજસ્ટ્રી કે વેચાણના દસ્તાવેજો પર જ નિર્ભર રહેવું જોઈએ નહીં.

જો કોઈ ભાઈ હિસ્સો વેચવા માંગતો હોય તો શું થશે?
ધારો કે ચાર ભાઈઓ પાસે એક મોટી પેતૃક જમીન છે. બધાનો તેમાં 25 ટકા હિસ્સો છે. તેમાંથી એક ભાઈ પોતાની હિસ્સેદારી કોઈ બહારની વ્યક્તિને વેચવા માંગે છે, જ્યારે બાકીના ત્રણ ભાઈઓ જમીન વેચવા માંગતા નથી. આવા સંજોગોમાં સૌથી પહેલા એ જોવું પડશે કે જમીનના આપસી ભાગલા થયા છે કે નહીં. નિષ્ણાતો જણાવે છે કે જો પરિવારે આપસી સહમતિથી જમીનના નકશાના આધારે ભાગલા કર્યા છે અને દસ્તાવેજોમાં તે સ્પષ્ટ છે, તો કોઈ ભાઈ પોતાની જમીન વેચી શકે છે.

જોકે, માત્ર પરિવાર વચ્ચે થયેલા આવા સમજૂતીથી વિવાદ ખતમ થતો નથી. બીજા ભાઈઓ એવું કહીને વેચાણને પડકારી શકે છે કે જમીનના કાયદાકીય ભાગલા થયા નથી અને બધાનો તેમાં માલિકી હક છે.