ગુજરાતના એકમાત્ર વાઘને હવે જીવનસાથી મળી શકે તેવી શક્યતાઓ ઊભી થઈ છે. રાજ્યના રતનમહાલ જંગલમાં વસતા એકમાત્ર નર વાઘ માટે બે વાઘણો લાવવાની દિશામાં વન વિભાગે તૈયારીઓ શરૂ કરી છે. જોકે, વાઘણોને સીધી જંગલમાં છોડવાને બદલે પહેલાં નવા વાતાવરણથી ટેવાય તે માટે ખાસ એન્ક્લોઝર (સુરક્ષિત વાડા) બનાવવામાં આવશે. આ માટે ડાંગ અને નર્મદા જિલ્લામાં બે અલગ-અલગ એન્ક્લોઝર તૈયાર કરવાની યોજના છે.
વન વિભાગે બંને એન્ક્લોઝર માટે ટેન્ડર પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે. આ સુવિધાઓ આગામી 45 દિવસમાં તૈયાર કરવાની યોજના છે. દરેક એન્ક્લોઝરનું ક્ષેત્રફળ બે થી પાંચ હેક્ટર વચ્ચે રાખવાના વિકલ્પો વિચારણા હેઠળ છે, પરંતુ અધિકારીઓ પાંચ હેક્ટરના મોટા એન્ક્લોઝરને વધુ યોગ્ય માની રહ્યા છે. આ અંગે બે થી ત્રણ પ્રસ્તાવ નેશનલ ટાઇગર કન્ઝર્વેશન ઓથોરિટી સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. હવે કઈ પદ્ધતિ અપનાવવી તે અંગે એનટીસીએ નિર્ણય લેશે.
આ એન્ક્લોઝર વાઘણો માટે કામચલાઉ રહેઠાણ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાશે. અહીં વાઘણોને નવા જંગલ અને વાતાવરણ સાથે અનુકૂલન સાધવાની તક મળશે. સાથે જ રતનમહાલમાં રહેલા નર વાઘને પણ વાઘણોની ગંધ અને અવાજથી પરિચિત થવાની તક મળશે. આમ, બંનેને સીધા સામસામે લાવ્યા વિના નર વાઘની પ્રતિક્રિયા અને વર્તનનો અભ્યાસ કરી શકાશે.
વન અધિકારીઓએ આ સંદર્ભમાં જૂનાગઢના સક્કરબાગ ઝૂનું ઉદાહરણ આપ્યું છે. અહીં એક નર સિંહણનો અવાજ સાંભળીને તેના પાંજરા તરફ આવતો હતો. અધિકારીઓ હવે એ જાણવા માગે છે કે વાઘણનો અવાજ કે તેની હાજરીનો અહેસાસ થતાં રતનમહાલનો નર વાઘ પણ આવી જ પ્રતિક્રિયા આપે છે કે નહીં.
વન વિભાગના મુખ્ય અગ્ર મુખ્ય વન સંરક્ષક જયપાલ સિંહે પાંચ હેક્ટરના એન્ક્લોઝર બનાવવાની વિચારણા ચાલી રહી હોવાની પુષ્ટિ કરી છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે વાઘણોને જંગલમાં છોડ્યા બાદ આ સુવિધાઓનો ઉપયોગ શાકાહારી પ્રાણીઓના સંવર્ધન માટે પણ થઈ શકે છે.
ગાંધીનગરના એક વરિષ્ઠ વન અધિકારીના જણાવ્યા અનુસાર, જંગલમાં હરણ સહિતનાં શાકાહારી પ્રાણીઓની સંખ્યા વધારવી પણ જરૂરી છે. કારણ કે વાઘની વસતી લાંબા ગાળે ટકાવી રાખવા માટે પૂરતો શિકાર ઉપલબ્ધ હોવો અનિવાર્ય છે. આ રીતે જંગલમાં વાઘ માટે અનુકૂળ ખોરાકની સાંકળ તૈયાર કરી શકાશે.
આ સમગ્ર કવાયતનો હેતુ માત્ર વાઘણોને લાવવાનો નથી, પરંતુ ગુજરાતના વન કર્મચારીઓને વાઘના સ્વભાવ અને વર્તનથી પરિચિત કરવાનો પણ છે. સિંહ ટોળામાં રહે છે, જ્યારે વાઘ સામાન્ય રીતે એકલવાયું જીવન જીવે છે અને પોતાના વિસ્તારમાં અન્ય વાઘની હાજરી પ્રત્યે આક્રમક બની શકે છે. અત્યાર સુધી સિંહોના સંચાલનનો અનુભવ ધરાવતા વન કર્મચારીઓ માટે વાઘની હિલચાલ, આક્રમકતા અને નવા વાતાવરણમાં તેની પ્રતિક્રિયા સમજવી મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.
આ માટે એન્ક્લોઝરમાં કેમેરા ટ્રેપ લગાવવામાં આવશે. તેના માધ્યમથી વાઘણોની હિલચાલ, વર્તન અને નવા વાતાવરણમાં અનુકૂલન સાધવાની ક્ષમતા પર નજર રાખવામાં આવશે. વાઘણો જંગલમાં છોડવા માટે તૈયાર છે કે નહીં તેનો નિર્ણય પણ આ અભ્યાસના આધારે લેવામાં આવશે. આમ, ગુજરાતમાં વાઘની નવી વસતી સ્થાપિત કરવાની દિશામાં આ મહત્વપૂર્ણ પગલું બની શકે છે.