ઓખા: એમોનિયા ગેસના જોખમ વચ્ચે જવાબદાર તંત્રની તપાસ સામે સવાલો

દ્વારકા તાલુકાનાં આઈસ પ્લાન્ટમાં સલામતી અને સુરક્ષાનાં નિયમોનું પાલન થાય છે ખરૂ?

ફાયર એનઓસી, કામદારોની સુરક્ષા અને ખારા પાણીનાં નિકાલની ચકાસણી જરૂરી

દ્વારકા તાલુકામાં મત્સ્ય ઉદ્યોગ ફુલ્યો ફાલ્યો છે. મત્સ્યોદ્યોગ માટે બરફની અગત્યતા ખુબ જરૂરી હોય છે. બરફની માંગને લિધે અહીં બરફનાં કારખાના (આઈસ પ્લાન્ટ) પણ ઉતરોતર વધવા પામેલ છે. કોઈ પણ કારખાનું સ્થપાય ત્યારે જે તે સરકારી કચેરીમાંથી વિવિધ પ્રકારની મંજૂરીઓ બાદ કારખાનાનાં સંચાલન દરમ્યાન તેને અનુસરવાની હોય છે. પરન્તુ ઘણા ખરાં કિસ્સામાં સરકારી નિયમોનો ઉલાળીયો કરાતો હોય ત્યારે તે બાબત કારખાનામાં કામ કરતાં મજૂરો અને આસપાસનાં લોકો માટે મહામુસીબત નોતરી શકે.

 તાલુકામાં આવેલાં ડઝનબંધ બરફનાં  કારખાનાઓમાં કામદારોની સલામતી, એમોનિયા ગેસના સંચાલન અને સંગ્રહ, ફાયર સેફ્ટી તથા પર્યાવરણનાં નિયમોનું યોગ્ય પાલન થાય છે કે કેમ તે અંગે તપાસ સ્થાનિક અને જિલ્લા કક્ષાએથી નિયમિત રીતે થવી જોઈએ. મત્સ્ય ઉદ્યોગ માટે બરફનું મહત્ત્વ હોવાથી દ્વારકા તાલુકામાં આઈસ પ્લાન્ટ ઉદ્યોગ વિકસ્યો છે. જોકે, આવા કારખાનાઓમાં ઉત્પાદનની સાથે કામદારો અને આસપાસની વસાહતોની સલામતીને પણ પ્રાથમિકતા આપવી જરૂરી છે. ખાસ કરીને એમોનિયા આધારિત રેફ્રિજરેશન સિસ્ટમમાં ગેસનું લીકેજ થાય તો તેની અસર કામદારો ઉપરાંત આસપાસના રહેવાસીઓ સુધી પહોંચી શકે છે. આથી સંબંધિત વિભાગો દ્વારા નિયમિત તપાસ અને કટોકટીની સ્થિતિમાં તાત્કાલિક કાર્યવાહી માટેની વ્યવસ્થા હોવી અનિવાર્ય છે.

આઈસ પ્લાન્ટમાં વપરાતા એમોનિયા ગેસના જથ્થા, સિસ્ટમની ક્ષમતા અને લાગુ પડતા કાયદાકીય વર્ગીકરણ મુજબ જરૂરી મંજૂરીઓ, સલામતીનાં સાધનો, ગેસ લીકેજની ચેતવણી વ્યવસ્થા, વેન્ટિલેશન અને કટોકટી વ્યવસ્થાપનના નિયમોનું પાલન થવું જોઈએ. ગેસના સંગ્રહ અને ઉપયોગને લગતી લાગુ પડતી જોગવાઈઓ મુજબ સંબંધિત મંજૂરીઓ મેળવવામાં આવી છે કે નહીં તેની તપાસ જરૂરી છે.

આવા કારખાનાઓમાં લાગુ પડતા નિયમો મુજબ ફાયર સેફ્ટીની મંજૂરી, અગ્નિશામક સાધનો, ઇમરજન્સી એક્ઝિટ, સુરક્ષા તાલીમ અને અકસ્માત સમયે બચાવની વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ છે કે નહીં તે તપાસવું જોઈએ. સાથે જ કામદારોને જરૂરી સુરક્ષા સાધનો આપવામાં આવે છે કે નહીં તથા ગેસ લીકેજ જેવી કટોકટીમાં કેવી રીતે બહાર નીકળવું તેની તાલીમ આપવામાં આવે છે કે નહીં તે પણ મહત્ત્વનો મુદ્દો છે.

દરેક કારખાનામાં સરકારનાં નિયમ પ્રમાણે વાયરમેન સુપરવાઇઝર છે કે કેમ અને પીજીવીસીએલ દ્વારા દરેક કારખાનાનાં રોજે રોજનાં વપરાશનાં રીડિંગ લેવામાં આવે છે કે કેમ ?  આ પણ એક ગંભીર તપાસમાં રહેવું જોઈએ.

ક્યારે પણ કોઈ પણ કારખાનામાં ઈલેક્ટ્રીક દ્વારા આગ લાગવાના બનાવ બને તો જો સર્ટિફાય સુપરવાઇઝર કે વાયરમેન હોય તો તે અકસ્માતથી બચી શકાય છે અથવા અકસ્માત નિવારી પણ શકાય.

કારખાનાઓમાં કામ કરતા કામદારોની નોંધણી, હાજરી, રોજગાર સંબંધિત દસ્તાવેજો અને લાગુ પડતા શ્રમ કાયદાઓનું પાલન થવું જોઈએ. અન્ય રાજ્યના કામદારો માટે કાયદેસર રીતે જરૂરી નોંધણી અને માહિતીની જોગવાઈઓનું પાલન થાય છે કે નહીં તેની તપાસ જરૂરી છે. સાથે જ બાળ અને કિશોર શ્રમ સંબંધિત કાયદાઓનું પાલન થાય તથા પ્રતિબંધિત પરિસ્થિતિઓમાં સગીરો પાસે કામ ન લેવાતું હોય તેની ખાતરી જવાબદાર તંત્રએ કરવી જોઈએ.

બરફના ઉત્પાદનની પ્રક્રિયામાં સોલ્ટવાળા પાણીનો ઉપયોગ થતો હોય તેવા પ્લાન્ટમાં ખારા પાણીનાં નિકાલની યોગ્ય વ્યવસ્થા હોવી જરૂરી છે. જો કોઈ એકમ નિયમો વિરુદ્ધ ખારું અથવા અન્ય પ્રદૂષિત પાણી જમીનમાં ઉતારતું હોય તો જમીન અને ભૂગર્ભજળની ગુણવત્તા પર પ્રતિકૂળ અસર થવાની શક્યતા રહે છે. આવા કિસ્સામાં ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ દ્વારા લાગુ પડતી પર્યાવરણીય જોગવાઈઓ અનુસાર તપાસ, નમૂના પરીક્ષણ અને જરૂરી કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવી જોઈએ.

આઈસ પ્લાન્ટની નજીક રહેણાંક વિસ્તારો આવેલા હોય ત્યાં ગેસ લીકેજ કે અન્ય ઔદ્યોગિક અકસ્માત સર્જાય તો જાનમાલને નુકસાન થવાની સંભાવનાને અવગણી શકાય નહીં. તેથી જિલ્લા વહીવટીતંત્ર, ફાયર વિભાગ, સંબંધિત ઔદ્યોગિક સલામતી તંત્ર, શ્રમ વિભાગ અને પોતાની કાયદેસરની સત્તા અને જવાબદારી મુજબ સંકલિત તપાસ કરવી જોઈએ.

દ્વારકા તાલુકાનાં આઈસ પ્લાન્ટમાં જરૂરી પરવાનગીઓ, સલામતીનાં સાધનો, કામદારોના રેકોર્ડ, ગેસ લીકેજ સામેની તૈયારી અને ખારા પાણીના નિકાલની વ્યવસ્થાની ચકાસણી થાય તે જાહેર હિતમાં છે.  કોઈ અકસ્માત સર્જાય ત્યારબાદ કાર્યવાહી કરવા કરતાં અકસ્માત સર્જાય જ નહીં તે માટે આગોતરાં પગલાં ભરવા વધુ જરૂરી છે.
હવે સવાલ એ છે કે સંબંધિત તંત્ર દ્વારા આવા કારખાનાઓની નિયમિત તપાસ કરવામાં આવે છે કે નહીં અને કોઈ ક્ષતિ જણાય તો તેના નિવારણ માટે શું પગલાં લેવામાં આવે છે? આ બાબતે તંત્રની સક્રિયતા જ કામદારો અને આસપાસના નાગરિકોની સુરક્ષા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.