દેવભૂમિ દ્વારકા: જામખંભાળિયાની ઓળખ એટલે ખામનાથ મહાદેવ:ઘીની મહાપૂજા દર્શનીય

શ્રાવણ માસમાં અનેક ધાર્મિક કાર્યક્રમોના થતાં આયોજન

દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાનું મુખ્ય મથક ઐતિહાસિક શહેર જામખંભાળિયાની ધાર્મિક ઓળખમાં ભગવાન શિવના અનેક પ્રાચીન અને લોકઆસ્થાના કેન્દ્રોનું વિશેષ સ્થાન છે. તેમાં ખામનાથ મહાદેવનું સ્થાન શ્રદ્ધાળુઓ માટે આગવું માનવામાં આવે છે. વર્ષોથી અહીં શિવભક્તો દર્શન, પૂજન અને અભિષેક માટે આવતા રહ્યા છે. શ્રાવણ માસ અને મહાશિવરાત્રિના પર્વે મંદિર પરિસરમાં વિશેષ ધાર્મિક માહોલ સર્જાય છે.

લોકમાન્યતા મુજબ ખામનાથ મહાદેવનું સ્થાન પ્રાચીન સમયથી શિવ ઉપાસનાનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. ગામ-શહેરના વડીલો દ્વારા કહેવાતી લોકવાતોમાં ભગવાન શિવની કૃપા અને આ સ્થાનની પવિત્રતા સાથે જોડાયેલી અનેક માન્યતાઓ જોવા મળે છે. 

ખામનાથ મહાદેવના દર્શન માટે આવતા ભક્તો ભગવાન શિવલિંગ પર જળ, દૂધ, બિલ્વપત્ર અને પુષ્પ અર્પણ કરી પ્રાર્થના કરે છે. શિવ ઉપાસનામાં બિલ્વપત્રનું વિશેષ મહત્વ હોવાથી અહીં પણ ભક્તો શ્રદ્ધાપૂર્વક બિલ્વપત્ર અર્પણ કરે છે. ૐ નમ: શિવાયના જાપ સાથે થતી પૂજા ભક્તોને આધ્યાત્મિક શાંતિનો અનુભવ કરાવે છે.

શ્રાવણ માસ ભગવાન શિવને સમર્પિત માનવામાં આવે છે. આ દરમિયાન ખામનાથ મહાદેવના દર્શન માટે ભક્તોની અવરજવર વધે છે.સોમવારના દિવસે વિશેષ પૂજા, અભિષેક અને આરતીનું આયોજન થતું હોય છે. મહાશિવરાત્રિના પર્વે પણ ભક્તિભાવ સાથે રાત્રિ જાગરણ, પૂજન અને આરતી જેવી ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ યોજાતી હોય છે.

ખામનાથ મહાદેવ માત્ર પૂજાનું સ્થાન નથી, પરંતુ સ્થાનિક સમાજની ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક સ્મૃતિનો પણ એક ભાગ છે. મંદિર સાથે જોડાયેલી લોકવાતો, શ્રદ્ધા અને પરંપરાઓ સ્થાનિક લોકોમાં આજે પણ જીવંત છે. અનેક પરિવારો માટે ભગવાન ખામનાથ કુળદેવતા કે ઇષ્ટદેવ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા સાથે સંકળાયેલા હોવાનું પણ લોકમુખે સાંભળવા મળે છે.

જામખંભાળિયાની ધરતી પર આવેલા આવા પ્રાચીન ધાર્મિક સ્થળો વિસ્તારના સાંસ્કૃતિક વારસાને સમૃદ્ધ બનાવે છે. ખામનાથ મહાદેવ પણ આ પરંપરાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે, જ્યાં ભક્તિ, લોકમાન્યતા અને શિવ ઉપાસનાની પરંપરા એકસાથે જોવા મળે છે.

પાંચસો વર્ષથી પણ જુના ખંભાળિયાના ખામનાથ મહાદેવ તેની વિશેષ આરતી તથા ઘીની મહાપૂજાના દર્શન માટે સમગ્ર પંથક જ નહીં, પણ દેશ-વિદેશમાં જાણીતી છે.ઘી નદી તટે  આવેલું ખામનાથ મહાદેવનું મંદિર અનોખું છે. અહીં મંદિરના કંપાઉન્ડમાં તથા નજીકમાં જ નવ પ્રાચીન શિવ મંદિરો આવેલા છે. ભૂતનાથ મહાદેવ, કાશી વિશ્વનાથ મહાદેવ, કુબેર ભંડારી મહાદેવ, ઝાડ ખંડી મહાદેવ સહિતના છે. 

મહાદેવના મંદિરો ઉપરાંત ખામનાથ મહાદેવ મંદિરમાં કાળ ભૈરવ, બટુક ભૈરવ તથા ચંડ ભૈરવ ત્રણ ભૈરવો પણ આવેલા છે તથા ગાયત્રી માતાજીનું મંદિર તથા હનુમાનજી તથા ગણેશજીના મંદિર આવેલા છે શ્રાવણ માસના પ્રત્યેક સોમવાર તથા ગોકુળષ્ટમી તથા વિશેષ દિવસોમાં અંદાજીત બારથી તેર ઘી ની પૂજા યોજાય છે.પ્રાચીન સામયમાં ખામનાથ મહાદેવ મંદિરે સાતમ-આઠમ-નોમ તથા પ્રત્યેક શ્રાવણના સોમવારે અહીં લોકમેળો પણ યોજાતો હતો.

જામખંભાળિયામાં અનેક પ્રાચીન શિવાલયો આવેલા છે. જેમાં વિદ્યાશંકર મહાદેવ, સિદ્ધનાથ મહાદેવ, કોટેશ્વર મહાદેવ, ભોળેશ્વર મહાદેવ, નર્મદેશ્વર મહાદેવ, ભીડભંજન મહાદેવ અને કાશી વિશ્વનાથ મહાદેવ તથા હનુમાનજી, શીતલા માતાજી, અત્રપૂર્ણા અને આશાપુરા માતાજીના મંદિરો આવેલાં છે તથા શ્રાવણ માસમાં અહીં અનેક શિવાલયોમાં સવા લાખ બિલ્વ પત્ર અભિષેક પૂજા થાય છે.

આજના આધુનિક યુગમાં પણ ખામનાથ મહાદેવ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા અકબંધ છે. શિવભક્તો માટે અહીંનું વાતાવરણ મનને શાંતિ આપનારું અને આધ્યાત્મિક ઊર્જાથી ભરેલું માનવામાં આવે છે. હર હર મહાદેવના જયઘોષ સાથે ખામનાથ મહાદેવની ભક્તિપરંપરા આજે પણ જામખંભાળિયાની ધાર્મિક ઓળખને જીવંત રાખી રહી છે.

નવાનગર-જામનગરની સ્થાપના પહેલાંનું ખામનાથ મહાદેવ:
લોકવાયકા મુજબ જામ રાવળે જામનગરની સ્થાપના પહેલાં ખંભાળિયા આવીને ઘી નદી તટે બિરાજમાન ખામનાથ મહાદેવના દર્શન કર્યા હતા એટલે જામનગર-નવાનગરની સ્થાપના પહેલાથી જ ખામનાથ મહાદેવની ધ્વજા ઘી નદી તટે ફરકી રહી છે અને ખંભાળીયાવાસીઓને આર્શીવાદ વરસાવી રહી છે.

મહા શિવરાત્રીના દિવસે અહીં ભગવાન ભોલેનાથની ભવ્ય વરણાગી (શોભાયાત્રા) નીકળે છે.૨૦૧૩થી જામનગર જિલ્લાથી છુટો પડેલો દ્વારકા જિલ્લો જામખંભાળિયા સહિતના તાલુકા મથકો સાથે નવાનગર-જામનગર સાથે વાટકા વ્યવહારથી જોડાયેલ જ છે તેથી જ બન્ને જિલ્લાને એક સાથે હાલારના નામનો દરજ્જો મળ્યો છે આમ પણ એસટી ડીવીઝન તથા પીજીવીસીએલ બન્ને જિલ્લાનું મુખ્ય મથક જામનગર જ છે.